Cảm giác áy náy khi từ chối thường đến từ nỗi sợ bị ghét, hoặc từ niềm tin sâu bên trong rằng mình chỉ có giá trị khi làm vừa lòng người khác. Muốn bớt áy náy, hãy tập từ chối từ những chuyện nhỏ, nói ngắn và rõ, đừng bịa lý do dài dòng, và nhớ rằng nói không với một việc chính là nói có với một điều quan trọng hơn với mình.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Bạn bè rủ đi chơi khi mình đang kiệt sức, người quen nhờ việc khi mình đang kín lịch, họ hàng hỏi mượn xe. Mỗi lần nói không là cả buổi tối day dứt. Tập này mình hỏi chuyên gia vì sao, và tập thế nào.
Vì sao có người nói không lại khó đến vậy?
Con người là loài sống theo bầy. Từ xa xưa, bị nhóm gạt ra là chuyện nguy hiểm thật. Nên nỗi sợ làm người khác phật lòng có gốc rất sâu, ai cũng có ít nhiều.
Với một số người, nỗi sợ ấy lớn hơn hẳn. Có thể họ lớn lên trong gia đình mà tình thương phụ thuộc vào việc ngoan ngoãn, nghe lời. Có thể họ từng bị trách mắng nặng mỗi lần nói không. Dần dần, họ tin rằng mình được yêu quý là nhờ luôn sẵn lòng.
Văn hoá cũng góp phần. Trong nhiều gia đình Việt, từ chối người lớn tuổi, từ chối họ hàng bị coi là thiếu lễ, thiếu tình.
Hiểu những gốc rễ đó giúp bạn bớt tự trách: áy náy không chứng minh bạn đang làm sai. Nó chỉ là một thói quen cảm xúc lâu năm, và thói quen thì tập lại được.
Việc gì cũng nhận thì phải trả giá thế nào?
Mình hỏi để thấy rõ cái giá, vì nhiều người chỉ thấy cái lợi của việc gật đầu. Chuyên gia nói cái giá đầu tiên là thời gian và sức lực bị rút cạn, những việc quan trọng của chính mình bị đẩy lùi mãi.
Cái giá thứ hai là sự oán giận âm thầm. Nhận lời trong khi lòng không muốn, rồi bực bội với chính người mình đã giúp. Lâu dần mối quan hệ bị đầu độc bởi những điều không ai nói ra.
Cái giá thứ ba là người khác không biết bạn thật sự muốn gì. Một người lúc nào cũng nói có thì lời có của họ mất giá, vì không ai biết đâu là có thật lòng.
Cái giá cuối cùng là chính mình. Khi luôn đặt nhu cầu của mình xuống cuối, người ta dễ kiệt sức, dễ lo âu, và có cảm giác sống cuộc đời của người khác.
Những câu từ chối nào vừa ngắn vừa tử tế?
Đúng vậy, câu càng ngắn càng dễ nói. Một mẫu chung: cảm ơn lời mời, lần này mình không tham gia được. Không cần kể vì sao. Lý do càng dài, người kia càng có chỗ để mặc cả.
Nếu muốn giữ cửa mở: lần này mình không được, lần sau rủ mình nhé. Nếu chỉ giúp được một phần: mình không cho mượn xe được, nhưng mình chở bạn ra bến xe được.
Nếu cần thời gian suy nghĩ: để mình xem lịch rồi trả lời bạn tối nay. Câu này cứu bạn khỏi việc gật đầu theo phản xạ.
Giọng nói bình thường, không xin lỗi rối rít, không tự hạ mình kiểu mình tệ quá, mình xin lỗi nhiều lắm. Từ chối một việc không phải là một tội.
Bị nài ép sau khi đã từ chối thì làm sao?
Phần này mình thấy khó nhất. Chuyên gia gợi ý kỹ thuật nhắc lại: bình tĩnh nói lại đúng câu đó, có thể thêm một câu ghi nhận cảm xúc của người kia. Mình hiểu bạn đang cần người giúp, nhưng lần này mình không được.
Không cần đưa thêm lý do mới mỗi lần bị hỏi lại. Mỗi lý do mới là một cánh cửa để người kia tìm cách gỡ.
Nếu người kia tỏ ra giận, buồn, trách móc, hãy nhớ rằng cảm xúc của họ là thật, nhưng không có nghĩa là bạn phải đổi quyết định. Bạn có thể tử tế với cảm xúc của họ mà vẫn giữ ranh giới của mình.
Với người thân trong nhà, có khi cần nói chuyện dài hơn vào một lúc bình tĩnh, giải thích vì sao bạn cần những giới hạn đó. Người thương bạn thật lòng, sau lúc hụt hẫng, thường sẽ hiểu.
Tập từ chối dần dần thế nào?
Bắt đầu từ những lời từ chối có rủi ro thấp: từ chối nhân viên bán hàng mời mua thêm, từ chối một lời mời không quan trọng. Mỗi lần làm được là một lần cơ thể học rằng nói không cũng không sao.
Để ý cảm giác trong người khi ai đó nhờ việc: thấy nặng, thấy chùng xuống là tín hiệu cần dừng lại suy nghĩ trước khi đáp.
Tự hỏi: nếu nhận việc này, mình phải bỏ điều gì. Thời gian với con, giấc ngủ, việc riêng của mình. Đặt cả hai lên cân giúp bạn thấy lời từ chối có lý do chính đáng.
Một chị nhân viên ngân hàng ở Cần Thơ kể chị từng nhận lời mọi đám, mọi lời nhờ, cuối tháng kiệt sức. Chị tập nói câu để em xem lịch đã, và nhận ra phần lớn người nhờ cũng chẳng giận khi chị từ chối. Người duy nhất làm khó chị lâu nay hoá ra là chính chị.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối có làm mất lòng bạn bè không?
Có thể có lúc người kia hụt hẫng, nhưng tình bạn lành mạnh chịu được những lời từ chối tử tế. Nếu một mối quan hệ chỉ tồn tại khi bạn luôn nói có, đáng để xem lại mối quan hệ đó.
Có nên viện cớ khi từ chối cho đỡ ngại?
Bịa lý do có thể giúp lúc đó nhưng dễ bị lộ và làm bạn phải nhớ những lời nói dối. Một câu ngắn, thật như mình không tiện lần này thường đủ và bền hơn.
Từ chối bố mẹ có phải là bất hiếu?
Hiếu thảo không có nghĩa là đồng ý mọi điều. Bạn có thể từ chối một đề nghị cụ thể mà vẫn yêu thương, tôn trọng, chăm sóc bố mẹ. Cách nói nhẹ nhàng, có giải thích sẽ giúp bố mẹ dễ hiểu hơn.
Làm sao từ chối mà không bị xem là ích kỷ?
Ích kỷ là chỉ nghĩ tới mình. Đặt ranh giới là chăm lo cho mình để còn sức giúp người khác đúng lúc. Khi bạn vẫn giúp những việc thật sự quan trọng, người khác sẽ thấy sự khác biệt.
Áy náy kéo dài sau khi từ chối thì làm gì?
Nhắc mình rằng cảm giác áy náy không có nghĩa là mình sai. Viết ra lý do mình từ chối, nhìn lại sau vài ngày. Nếu áy náy và lo âu đi theo bạn liên tục, nói chuyện với chuyên gia tâm lý có thể giúp.
