Sốt nhẹ mà người bệnh vẫn tỉnh táo, ăn uống và chơi được thì thường có thể theo dõi tại nhà, còn sốt kèm khó thở, co giật, li bì, cứng cổ, nôn liên tục, hoặc trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt thì phải đi khám ngay. Con số trên nhiệt kế quan trọng, nhưng những gì đi kèm cơn sốt còn quan trọng hơn.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Câu hỏi tập này đến từ rất nhiều phụ huynh lúc nửa đêm: con nóng hầm hập, nhiệt kế báo ba mươi chín độ, giờ chở đi viện hay chờ tới sáng. Mình hỏi thẳng chuyên gia, và câu trả lời có nhiều điều đáng ghi lại.
Sốt thật ra là cơ thể đang làm gì?
Bạn hình dung trong não có một cái điều nhiệt, giống nút chỉnh nhiệt độ của máy lạnh. Bình thường nó đặt quanh ba mươi sáu đến ba mươi bảy độ. Khi vi khuẩn hay virus xâm nhập, cơ thể tự vặn nút đó lên cao hơn, vì nhiều loại mầm bệnh sinh sôi kém hơn khi nóng, còn hệ miễn dịch lại làm việc hăng hơn.
Vì vậy sốt là một phản ứng phòng thủ, không phải bản thân căn bệnh. Lúc cơ thể đang vặn nhiệt lên, người bệnh thấy lạnh, run, nổi da gà, dù sờ vào thì nóng ran.
Người ta thường gọi là sốt khi đo được từ khoảng ba mươi tám độ trở lên. Cách đo làm con số chênh nhau đôi chút: đo ở nách thường thấp hơn đo ở hậu môn hay trong tai.
Điều cần nhớ là độ cao của cơn sốt không tỷ lệ thuận với độ nặng của bệnh. Có bệnh nhẹ mà sốt rất cao, có bệnh nặng mà sốt chỉ lơ mơ. Chính vì thế bác sĩ nhìn người bệnh nhiều hơn nhìn con số.
Vậy những dấu hiệu nào nghĩa là phải đi ngay, không chờ sáng?
Mình ghi lại theo đúng thứ tự chuyên gia dặn, vì đây là phần nhiều nhà hay bỏ sót. Thứ nhất là tuổi: trẻ dưới ba tháng tuổi mà có sốt thì đi khám ngay, kể cả bé vẫn bú được. Ở tuổi đó sức đề kháng còn non, bệnh có thể trở nặng rất nhanh mà dấu hiệu bên ngoài lại mờ nhạt.
Thứ hai là tinh thần. Bé li bì, gọi không dậy hẳn, hoặc ngược lại quấy khóc không dỗ được, người lớn thì lú lẫn, nói nhảm. Thứ ba là hơi thở: thở nhanh, thở rút lõm ngực, môi tím tái. Thứ tư là co giật, dù chỉ một lần và đã tự hết.
Còn vài dấu hiệu nữa đáng thuộc lòng: cổ cứng khó cúi, nổi chấm đỏ trên da mà ấn vào không mất màu, nôn hết mọi thứ uống vào, lâu không đi tiểu, đau bụng dữ dội, chảy máu chân răng hay chảy máu cam bất thường.
Nếu không có dấu hiệu nào ở trên, sốt mà vẫn ăn chơi được, thì theo dõi ở nhà là hợp lý. Nhưng sốt kéo dài quá hai đến ba ngày mà chưa rõ nguyên nhân thì vẫn nên đi khám, dù người bệnh trông còn khoẻ.
Theo dõi sốt ở nhà thế nào cho đúng?
Đúng vậy, phần lớn cơn sốt là do virus và tự lui. Việc của mình ở nhà là giữ cho người bệnh đủ nước và dễ chịu, đồng thời để mắt tới những dấu hiệu vừa kể. Nước là quan trọng nhất, vì sốt làm mất nước qua mồ hôi và hơi thở nhiều hơn bạn tưởng. Cho uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần, trẻ còn bú thì cho bú nhiều hơn.
Mặc đồ mỏng, thoáng, đừng ủ chăn kín cho ra mồ hôi như nhiều nhà vẫn làm. Ủ kín chỉ giữ nhiệt lại trong người. Lau mát thì dùng khăn nhúng nước ấm, lau ở trán, nách, bẹn. Không dùng nước đá, không dùng rượu hay cồn để lau, vì da co lại làm nhiệt khó thoát, còn cồn có thể ngấm qua da trẻ nhỏ.
Thuốc hạ sốt thì dùng đúng loại, đúng liều theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, với trẻ em thì liều tính theo cân nặng chứ không theo tuổi. Đừng tự cộng hai loại thuốc hạ sốt khác nhau, và đừng uống sát giờ cữ trước chỉ vì nhiệt độ chưa xuống.
Mục tiêu của thuốc hạ sốt là cho người bệnh dễ chịu, ăn được, ngủ được, không phải ép nhiệt kế về đúng ba mươi bảy. Một cơn sốt hạ xuống ba mươi tám rưỡi mà bé chơi lại được là đã đạt mục đích.
Có cuốn sổ nhỏ nào giúp lúc đi khám không?
Có, và đây là mẹo mình thấy thực dụng nhất trong cả buổi hỏi chuyện. Bạn lấy một tờ giấy hay mở ghi chú trên điện thoại, mỗi lần đo thì ghi giờ, nhiệt độ, đo ở đâu, có uống thuốc gì, ăn uống thế nào, đi tiểu mấy lần.
Lúc đang lo, trí nhớ của cha mẹ rất kém. Mình từng nghe một chị ở Gò Vấp kể chị nhớ chắc con sốt hai ngày, xem lại tin nhắn mới thấy đã sang ngày thứ tư. Chênh hai ngày là chênh cả hướng chẩn đoán.
Một chuyện nữa, mùa mưa ở nhiều tỉnh phía Nam và cả Hà Nội hay có sốt xuất huyết. Chuyên gia dặn đừng nghĩ hết sốt là hết bệnh. Với sốt xuất huyết, giai đoạn cần canh nhất lại thường rơi vào lúc cơn sốt vừa lui, khi người bệnh có thể mệt lả, đau bụng, chảy máu.
Nên nếu đang mùa dịch mà sốt cao vài ngày rồi hạ, bạn vẫn để mắt thêm, thấy mệt hơn chứ không khoẻ lên thì đi khám, đừng mừng sớm.
Những ngộ nhận nào về sốt nên bỏ hẳn?
Ngộ nhận đầu tiên là sốt cao sẽ làm hỏng não. Sốt do nhiễm trùng thông thường hiếm khi tự nó đủ cao để gây tổn thương như vậy. Cái nguy hiểm là nguyên nhân gây sốt, ví dụ viêm màng não, chứ không phải con số.
Ngộ nhận thứ hai là phải hạ sốt bằng mọi giá để phòng co giật. Một số trẻ nhỏ có cơn co giật khi sốt, nhìn rất đáng sợ, nhưng thuốc hạ sốt không chứng minh được là ngăn được cơn đó. Bé đã từng co giật thì gia đình nên hỏi bác sĩ kỹ cách xử trí riêng, và lần nào co giật cũng cần đi khám.
Ngộ nhận thứ ba là cứ sốt là cần kháng sinh. Phần lớn cơn sốt thông thường do virus, kháng sinh không có tác dụng với virus. Bác sĩ mới là người quyết định có nhiễm khuẩn hay không.
Cuối cùng, cạo gió, đánh cảm hay xông lá cho trẻ đang sốt cao không thay được việc đi khám khi có dấu hiệu nguy hiểm. Xông hơi nóng còn làm trẻ mất nước thêm.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ bao nhiêu thì được coi là sốt cao?
Người ta thường gọi là sốt cao khi nhiệt độ lên khoảng ba mươi chín độ trở lên. Tuy vậy, con số chỉ là một phần, bác sĩ sẽ nhìn thêm tinh thần, hơi thở, ăn uống và tuổi của người bệnh để đánh giá mức nặng nhẹ.
Trẻ mọc răng có làm sốt cao không?
Mọc răng có thể làm trẻ hơi ấm người, quấy, chảy dãi, nhưng thường không gây sốt cao. Nếu bé sốt cao, đừng vội đổ cho răng, hãy theo dõi và đưa bé đi khám để tìm nguyên nhân khác.
Có nên đánh thức trẻ dậy để uống thuốc hạ sốt không?
Nếu bé đang ngủ ngon, thở đều, thường không cần đánh thức chỉ để uống thuốc hạ sốt. Giấc ngủ cũng giúp cơ thể hồi phục. Nhưng nếu bé ngủ li bì, gọi khó tỉnh, thì đó là dấu hiệu cần đi khám ngay.
Người lớn sốt mấy ngày thì nên đi khám?
Người lớn khoẻ mạnh sốt kéo dài quá hai đến ba ngày mà không rõ nguyên nhân thì nên đi khám. Nếu có bệnh nền, đang mang thai, hoặc sốt kèm khó thở, đau ngực, lú lẫn thì đi ngay, không cần chờ.
Dán miếng hạ sốt có thay được thuốc không?
Miếng dán mát chỉ làm vùng da tại chỗ dễ chịu hơn, gần như không làm hạ thân nhiệt. Nó không thay được việc cho uống đủ nước, mặc thoáng và dùng thuốc đúng hướng dẫn khi cần.
