Buồn ngủ khi lái xe là nguy hiểm thật, và không có mẹo nào thay được việc ngủ đủ trước chuyến đi, nghỉ đều đặn và tránh lái vào những giờ cơ thể buồn ngủ nhất. Khi đã ngáp liên tục, mắt nặng trĩu, xe trôi khỏi làn, phải dừng ở nơi an toàn để chợp mắt một lát, chứ không cố chạy tiếp.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Mùa lễ Tết, nhiều nhà tự lái xe về quê cả trăm cây số, có khi chạy thâu đêm cho kịp. Tập này mình hỏi chuyên gia về một mối nguy ít được nói tới mà nhiều người từng suýt gặp: ngủ gật sau tay lái.
Vì sao buồn ngủ khi lái lại nguy hiểm đến vậy?
Khi cơ thể rất buồn ngủ, não có thể rơi vào những giấc ngủ cực ngắn, chỉ vài giây, mà người lái không hề hay. Mắt vẫn mở hoặc chớp chậm, nhưng não đã tạm tắt. Ở tốc độ đường dài, vài giây là xe đã đi được một quãng rất dài mà không ai điều khiển.
Ngay cả khi chưa ngủ gật, người buồn ngủ phản ứng chậm hơn, phán đoán kém hơn, khó giữ làn, dễ bỏ sót biển báo. Nhiều nghiên cứu so sánh tình trạng này với việc lái xe sau khi uống rượu.
Tai nạn do ngủ gật thường rất nặng, vì người lái không phanh, không đánh lái tránh, xe lao thẳng.
Điều đáng sợ là người buồn ngủ hay tin mình còn tỉnh, còn chạy thêm được. Cảm giác tự tin ấy không đáng tin.
Những giờ nào và ai dễ buồn ngủ nhất?
Mình hỏi để biết lên lịch chuyến đi. Chuyên gia nói cơ thể có nhịp sinh học riêng, và có hai khoảng dễ buồn ngủ nhất: khoảng nửa đêm về sáng, và đầu giờ chiều sau bữa trưa.
Lái xe thâu đêm, xuất phát lúc ba bốn giờ sáng để tránh kẹt xe, hay chạy ngay sau bữa trưa no nê đều là những lúc rủi ro cao.
Người dễ bị nhất là người ngủ không đủ đêm trước, người làm ca đêm, người lái một mình đường dài đơn điệu như cao tốc, người đang dùng thuốc có tác dụng gây buồn ngủ, và người có thể có rối loạn giấc ngủ như ngáy kèm ngừng thở.
Rượu bia, dù một lượng nhỏ, cộng với mệt mỏi làm cơn buồn ngủ mạnh hơn nhiều. Và theo luật giao thông, người lái xe đã uống rượu bia thì không được lái.
Dấu hiệu nào cho biết phải dừng ngay?
Đúng vậy, nhận ra sớm là cứu được mình. Những dấu hiệu cần dừng: ngáp liên tục, mắt cay, mí mắt nặng, chớp mắt chậm. Đầu gật xuống rồi giật lên. Không nhớ vài cây số vừa đi qua.
Xe trôi khỏi làn, đi lên vạch giữa đường hay vạch lề, chạy chệch tốc độ mà không để ý, bỏ lỡ lối rẽ, lỡ biển báo.
Thấy bực bội, bồn chồn, phải mở cửa sổ, vặn nhạc to để tỉnh.
Chỉ một trong những dấu hiệu này cũng đủ là lý do để dừng. Tìm trạm dừng nghỉ, cây xăng, bãi đỗ an toàn. Không dừng ở làn khẩn cấp trên cao tốc trừ khi thật sự bất khả kháng, vì đó cũng là chỗ rất nguy hiểm.
Mở cửa sổ, bật nhạc to có giúp tỉnh không?
Mình hỏi vì đây là mẹo mình hay thấy nhất. Chuyên gia nói gió lạnh, nhạc to, nhai kẹo cao su chỉ giúp tỉnh trong một thời gian rất ngắn, không giải quyết được cơn buồn ngủ thật. Chúng có khi còn làm người lái tưởng mình ổn để chạy thêm.
Cách hiệu quả nhất là một giấc ngủ ngắn: dừng ở nơi an toàn, khoá cửa, ngả ghế, ngủ chừng mười lăm tới hai mươi phút. Ngủ quá lâu dễ dậy lờ đờ.
Cà phê hay đồ uống có chất kích thích có thể giúp, nhưng thường cần một khoảng thời gian mới có tác dụng. Một số người uống cà phê ngay trước giấc ngủ ngắn, dậy là lúc cà phê bắt đầu ngấm. Đó là hỗ trợ, không thay được việc ngủ.
Sau khi ngủ ngắn, đi lại vài phút, rửa mặt, rồi mới chạy tiếp. Nếu vẫn còn rất buồn ngủ, hãy tìm chỗ nghỉ qua đêm hoặc đổi người lái.
Chuẩn bị trước chuyến đi xa thế nào?
Ngủ đủ đêm trước, không thức khuya dọn đồ tới sáng rồi lên đường. Xuất phát vào giờ cơ thể đang tỉnh, tránh lái khoảng nửa đêm về sáng nếu có thể.
Lên kế hoạch dừng nghỉ: nhiều hướng dẫn an toàn khuyên cứ khoảng hai tiếng lái thì dừng nghỉ một lát, đi lại, duỗi người. Chọn sẵn các trạm dừng trên đường.
Đi đường dài nên có người thay lái, và người ngồi ghế phụ nên tỉnh để nói chuyện, nhắc nhở. Người ngồi cạnh thấy tài xế có dấu hiệu buồn ngủ thì nói ngay, đừng ngại.
Một anh ở Long An kể anh từng chạy xe đêm về quê, tới gần sáng thì giật mình thấy xe đã lấn sang làn ngược chiều. Từ đó, mỗi lần về quê anh xuất phát sáng sớm sau khi ngủ đủ, hai tiếng dừng một lần, ăn trưa xong ngủ nửa tiếng ở trạm dừng rồi mới đi. Anh bảo về muộn hai tiếng còn hơn không về tới nơi.
Câu hỏi thường gặp
Người đi xe máy đường dài có cần nghỉ như ô tô không?
Có, thậm chí cần hơn vì đi xe máy tốn sức, chịu nắng gió. Dừng nghỉ đều đặn, uống nước, không chạy xuyên đêm, và tuyệt đối không lái khi buồn ngủ.
Uống nước tăng lực có giúp lái xe tỉnh táo không?
Nước tăng lực có thể giúp tỉnh tạm thời, nhưng không thay được giấc ngủ và có thể làm hồi hộp, khó ngủ sau đó. Khi đã rất buồn ngủ, dừng lại nghỉ vẫn là cách an toàn.
Thuốc cảm có ảnh hưởng tới việc lái xe không?
Một số thuốc cảm, thuốc dị ứng, thuốc an thần có thể gây buồn ngủ. Đọc hướng dẫn sử dụng và hỏi dược sĩ trước khi lái xe nếu đang dùng thuốc.
Bật chế độ ga tự động trên cao tốc có làm dễ buồn ngủ hơn?
Lái xe đơn điệu trên cao tốc, nhất là khi xe tự giữ tốc độ, có thể làm người lái bớt tập trung. Vẫn phải giữ tư thế tỉnh táo, nghỉ đều và không dựa hoàn toàn vào hỗ trợ của xe.
Ngáy to có liên quan tới ngủ gật khi lái không?
Ngáy to kèm ngừng thở khi ngủ có thể làm giấc ngủ kém chất lượng và gây buồn ngủ ban ngày. Người lái xe thường xuyên buồn ngủ dù ngủ đủ giờ nên đi khám.
