Di chúc do chính người lập tự tay viết và ký có thể có giá trị, nếu người đó minh mẫn, tự nguyện, nội dung không trái luật và đúng hình thức pháp luật đòi hỏi. Tuy vậy di chúc viết tay ở nhà rất dễ bị tranh cãi về chữ viết, về tinh thần người lập, về câu chữ mập mờ, nên hỏi luật sư hoặc lập tại tổ chức công chứng sẽ chắc chắn hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Nhiều ông bà, cha mẹ muốn tự viết vài dòng dặn lại chuyện nhà đất cho con cháu mà ngại đi công chứng. Tập này mình hỏi chuyên gia tờ giấy viết tay ấy đứng vững tới đâu, ở mức cơ chế chung.
Một bản di chúc cần những điều kiện gì để có hiệu lực?
Ở mức nguyên tắc chung của luật dân sự, một bản di chúc hợp pháp cần mấy điều kiện. Người lập phải minh mẫn, sáng suốt khi lập, không bị lừa dối, đe doạ hay cưỡng ép. Nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Hình thức không trái quy định.
Về hình thức, luật cho phép di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, với điều kiện người lập tự tay viết và ký vào bản di chúc. Nghĩa là đánh máy rồi ký thì không thuộc loại này, mà phải theo hình thức khác, thường cần người làm chứng.
Còn có hình thức di chúc có người làm chứng, di chúc có công chứng hoặc chứng thực. Mỗi loại có điều kiện riêng.
Mình nhấn mạnh đây là cơ chế chung để bạn hiểu. Mỗi hoàn cảnh gia đình khác nhau, và người nói chắc được bản di chúc của bạn có ổn hay không là luật sư hoặc công chứng viên.
Những lỗi nào hay làm di chúc viết tay bị tranh chấp?
Mình hỏi phần này vì đây là chỗ nhiều gia đình vỡ ra sau khi người thân mất. Lỗi thứ nhất là không ghi ngày tháng năm lập, hoặc không ghi rõ họ tên, nơi cư trú của người lập. Không có ngày thì khi có nhiều bản, không biết bản nào sau cùng.
Lỗi thứ hai là mô tả tài sản mập mờ: ghi căn nhà ở quê cho thằng út, mà nhà có hai căn, hay không ghi rõ thửa đất nào. Nên ghi đúng như trên giấy chứng nhận, có số thửa, địa chỉ.
Lỗi thứ ba là dùng chữ viết tắt, ký hiệu, gạch xoá, sửa chữa mà không ký xác nhận bên cạnh chỗ sửa. Di chúc nhiều trang thì nên đánh số từng trang và ký ở mỗi trang.
Lỗi thứ tư là định đoạt cả phần tài sản không phải của riêng mình, ví dụ cả căn nhà là tài sản chung của hai vợ chồng mà một người viết di chúc cho hết. Người lập chỉ định đoạt được phần thuộc về mình.
Có ai vẫn được hưởng dù không có tên trong di chúc?
Đúng vậy, đây là điều nhiều người bất ngờ. Theo nguyên tắc của luật dân sự, có một số người thân được bảo vệ, vẫn được hưởng một phần di sản nhất định dù di chúc không cho họ, hoặc cho ít hơn phần đó. Thường gồm con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Phần tối thiểu đó được tính dựa trên suất thừa kế theo pháp luật. Cách tính cụ thể khá phức tạp và có ngoại lệ, ví dụ người từ chối nhận hoặc người không có quyền hưởng.
Ý nghĩa thực tế là: nếu bạn viết di chúc để toàn bộ cho một người con, trong khi vợ hoặc chồng còn sống, bản di chúc vẫn có thể không thực hiện được trọn vẹn như ý.
Vì thế, trước khi viết, nên ngồi với luật sư để biết những ràng buộc này, tránh để lại một bản di chúc mà chính nó gây tranh chấp.
Viết xong rồi thì cất giữ ở đâu?
Câu hỏi nghe đơn giản mà chuyên gia nói rất quan trọng. Di chúc không ai tìm thấy thì như không có. Di chúc để chỗ ai cũng lục được thì có nguy cơ bị huỷ hay bị đánh tráo.
Bạn có thể gửi một người tin cậy giữ, báo cho người đó biết, hoặc gửi giữ tại tổ chức công chứng. Nên cho ít nhất một người trong nhà biết là có di chúc và đang được giữ ở đâu.
Nếu muốn sửa, hãy lập bản mới ghi rõ ngày, và nói rõ là thay cho bản trước. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hay huỷ bỏ di chúc bất cứ lúc nào khi còn minh mẫn.
Một bà cụ ở Nam Định kể bà viết tới ba lần, mỗi lần cất một chỗ. Tới khi các con tìm được thì ba bản ba nội dung, may có một bản ghi ngày rõ ràng. Bà dặn con cháu: viết một bản thôi, viết lại thì xé bản cũ trước mặt người làm chứng.
Vì sao vẫn nên đi công chứng hoặc hỏi luật sư?
Di chúc viết tay có ưu điểm là kín đáo, nhanh, không tốn chi phí. Nhưng khi có tranh chấp, người phản đối có thể cho rằng chữ viết không phải của người mất, hoặc lúc viết người mất đã lẫn. Chứng minh điều ngược lại khi người lập không còn là rất khó.
Lập di chúc tại tổ chức công chứng, công chứng viên kiểm tra nhân thân, đánh giá sự tỉnh táo và tự nguyện ở mức họ có thể, và soạn câu chữ cho chặt. Những điểm đó giảm hẳn nguy cơ tranh chấp.
Người lớn tuổi, người đang bệnh nặng, gia đình có nhiều con, có con riêng, có tài sản lớn hoặc ở nhiều nơi, thì càng nên làm bài bản.
Và cuối cùng, nếu được, nói chuyện với cả nhà khi còn khoẻ. Một bản di chúc tốt nhất vẫn kém một cuộc trò chuyện để mọi người hiểu ý của mình.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc bằng lời nói có giá trị không?
Pháp luật có quy định về di chúc miệng nhưng chỉ trong tình huống đặc biệt, khi tính mạng bị đe doạ không thể lập văn bản, và kèm điều kiện chặt chẽ về người làm chứng. Đừng dựa vào cách này nếu còn có thể viết.
Di chúc đánh máy có cần người làm chứng không?
Di chúc không tự tay viết thường phải theo hình thức có người làm chứng hoặc công chứng, chứng thực, với điều kiện cụ thể về người làm chứng. Hãy hỏi công chứng viên để làm đúng.
Người làm chứng di chúc có thể là con cháu không?
Luật có quy định một số người không được làm chứng, như người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập. Vì vậy con cháu được hưởng thường không nên đứng làm chứng.
Không có di chúc thì tài sản chia thế nào?
Khi không có di chúc, di sản được chia theo pháp luật, theo thứ tự hàng thừa kế, những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau. Cách chia cụ thể nên hỏi luật sư.
Có thể lập di chúc cho người chưa sinh ra không?
Pháp luật có trường hợp người thừa kế đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sau đó sinh ra còn sống. Những tình huống đặc biệt như vậy cần hỏi luật sư.
