Cho mượn tiền mà không làm giấy tờ vẫn có thể đòi lại được, vì thoả thuận vay mượn không bắt buộc phải bằng văn bản. Cái khó là chứng minh: bạn cần tin nhắn, lịch sử chuyển khoản, ghi âm hay người làm chứng cho thấy có khoản vay và người kia đã nhận. Trước khi khởi kiện, nên hỏi luật sư để biết chứng cứ của mình đã đủ hay chưa.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Người quen cần gấp, mình chuyển khoản luôn, chẳng ai nghĩ tới chuyện viết giấy. Nửa năm sau gọi không nghe máy. Tập này mình hỏi chuyên gia bạn còn những gì trong tay.
Thoả thuận vay bằng lời nói có giá trị không?
Theo nguyên tắc chung của luật dân sự, hợp đồng vay tài sản có thể được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể. Nghĩa là không có giấy tờ không làm khoản vay biến mất về mặt pháp lý.
Nhưng giá trị trên lý thuyết khác với việc chứng minh trong thực tế. Khi tranh chấp, bên nào yêu cầu thì bên đó thường phải đưa ra chứng cứ. Nếu người kia nói đó là tiền cho, tiền trả nợ cũ, hay chưa từng nhận, bạn phải có thứ để cho thấy điều ngược lại.
Một khoản chuyển khoản chỉ chứng minh tiền đã đi từ tài khoản bạn sang tài khoản họ. Nó chưa tự chứng minh đó là vay. Nội dung chuyển khoản, tin nhắn trước và sau, lời của người làm chứng sẽ bổ sung phần còn thiếu.
Mình nhắc lại đây là cơ chế chung. Mỗi vụ có chi tiết riêng, và người có thể đánh giá đúng là luật sư.
Những gì có thể thành chứng cứ?
Chuyên gia kể ra khá nhiều thứ mà mình không ngờ. Tin nhắn trên điện thoại, trên các ứng dụng nhắn tin, trong đó người kia hỏi vay, hứa trả, hay xin khất. Email. Lịch sử chuyển khoản, nhất là khi nội dung ghi cho vay hay mượn.
Ghi âm cuộc nói chuyện trong đó người kia thừa nhận khoản nợ cũng có thể được xem xét. Về chuyện ghi âm, nên hỏi luật sư cách thu thập và giữ cho đúng, để nó có giá trị.
Người làm chứng: ai đó có mặt khi đưa tiền, hoặc được người vay kể lại. Giấy tờ gián tiếp như tin nhắn hỏi thăm của người nhà người vay về khoản nợ.
Cách giữ chứng cứ cũng quan trọng. Chụp màn hình kèm thời gian, sao lưu tin nhắn, đừng xoá cuộc trò chuyện, đừng đổi điện thoại mà làm mất dữ liệu. Có thể in ra và lưu một bộ giấy.
Nhắc nợ thế nào để vừa giữ hoà khí vừa có thêm xác nhận?
Đúng vậy, đây là chỗ bạn có thể làm ngay hôm nay. Gửi một tin nhắn lịch sự, rõ ràng, nhắc lại số tiền, ngày đưa, và hỏi lịch trả. Ví dụ: anh ơi, khoản năm mươi triệu em chuyển hôm tháng ba để anh lo việc sửa nhà, anh tính trả em khi nào được.
Nếu người kia trả lời theo kiểu thừa nhận, ví dụ hẹn tháng sau, xin trả dần, thì chính tin nhắn ấy trở thành chứng cứ mạnh cho thấy có khoản vay.
Tránh lời lẽ đe doạ, xúc phạm, hay đăng lên mạng xã hội bêu tên. Những hành vi đó có thể khiến bạn gặp rắc rối pháp lý ngược lại, và làm mất cơ hội thoả thuận.
Nếu người kia đồng ý trả, đề nghị làm một tờ xác nhận nợ có chữ ký, ghi số tiền và lịch trả. Một tờ giấy làm muộn vẫn tốt hơn không có.
Hoà giải không được thì khởi kiện ra sao?
Mình hỏi phần này vì nhiều người nghe tới toà là sợ. Chuyên gia giải thích ở mức cơ chế: tranh chấp vay tiền là tranh chấp dân sự, có thể hoà giải ở cơ sở, ví dụ tổ hoà giải ở khu dân cư, hoặc khởi kiện tại toà án có thẩm quyền, thường là nơi người bị kiện cư trú.
Hồ sơ khởi kiện cần đơn, giấy tờ tuỳ thân, và các chứng cứ đã nói. Có án phí và thời gian giải quyết, có khi kéo dài. Toà thường tổ chức hoà giải trước khi xét xử.
Có một điều cần biết là thời hiệu khởi kiện, tức khoảng thời gian luật cho phép bạn khởi kiện. Để quá lâu có thể bất lợi. Mình không nêu con số cụ thể vì cách tính tuỳ trường hợp, bạn hỏi luật sư cho chắc.
Thắng kiện cũng chưa chắc lấy được tiền ngay nếu người kia không có tài sản. Khi đó còn khâu thi hành án. Vì vậy luật sư sẽ giúp bạn cân nhắc số tiền, chi phí, thời gian trước khi quyết định.
Khi nào vay không trả có thể thành chuyện hình sự?
Vay rồi không có tiền trả, tự thân nó thường là chuyện dân sự. Nhưng nếu người vay dùng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu, ví dụ bịa chuyện để lấy tiền, hoặc sau khi vay thì bỏ trốn, dùng tiền vào việc bất hợp pháp rồi không trả, thì có thể có dấu hiệu tội phạm chiếm đoạt tài sản.
Ranh giới này không đơn giản, và việc xác định là của cơ quan có thẩm quyền. Bạn không nên tự kết tội ai là lừa đảo trên mạng.
Nếu bạn thấy có dấu hiệu như vậy, hãy mang chứng cứ tới luật sư để được tư vấn, hoặc trình báo cơ quan công an nơi gần nhất.
Và bài học cho lần sau: khoản nào bạn không muốn mất, hãy ghi lại ngay lúc đưa, bằng một tin nhắn xác nhận hay một tờ giấy ngắn có chữ ký. Năm phút ngại ngùng lúc đầu rẻ hơn rất nhiều so với nhiều tháng đi đòi.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển khoản không ghi nội dung có chứng minh được là cho vay không?
Lịch sử chuyển khoản chứng minh tiền đã được chuyển, nhưng không ghi nội dung thì khó chứng minh đó là khoản vay. Bạn cần thêm tin nhắn, người làm chứng hoặc lời thừa nhận của người nhận.
Người vay đã mất thì có đòi được người nhà không?
Nghĩa vụ trả nợ của người đã mất thường được thực hiện từ di sản họ để lại, trong phạm vi di sản đó. Người thừa kế không phải trả bằng tài sản riêng của mình. Hãy hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.
Đăng bài bêu tên người nợ lên mạng có được không?
Không nên. Việc đăng thông tin cá nhân, xúc phạm danh dự người khác trên mạng có thể khiến bạn bị xử lý, dù khoản nợ là có thật. Hãy dùng đường thương lượng, hoà giải hoặc pháp lý.
Có nên thuê dịch vụ đòi nợ không?
Bạn nên cẩn trọng với các dịch vụ đòi nợ, vì có những cách đòi trái pháp luật có thể kéo bạn vào rắc rối. Tốt nhất là hỏi luật sư về con đường hợp pháp.
Người vay chỉ thừa nhận một phần số tiền thì sao?
Khi đó phần được thừa nhận đã rõ hơn, phần còn lại cần chứng cứ thêm. Ghi lại lời thừa nhận đó bằng văn bản hoặc tin nhắn, rồi hỏi luật sư cách xử lý phần đang tranh chấp.
