Mật khẩu an toàn là mật khẩu dài, khác nhau cho từng tài khoản quan trọng, và không đoán được từ ngày sinh, tên con hay số điện thoại. Một cụm gồm vài từ ngẫu nhiên ghép lại vừa dài vừa dễ nhớ hơn chuỗi ký tự lộn xộn. Còn trình quản lý mật khẩu và xác thực hai bước giúp bạn không phải tự nhớ hết mà vẫn an toàn hơn.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Mỗi lần đăng ký tài khoản mới lại bị bắt đặt mật khẩu có chữ hoa, chữ thường, số, ký tự đặc biệt, rồi quên ngay hôm sau. Thế là nhiều người dùng một mật khẩu cho tất cả. Tập này mình hỏi chuyên gia lối ra.
Vì sao dùng một mật khẩu cho mọi nơi lại nguy hiểm nhất?
Các trang web, ứng dụng thỉnh thoảng bị tấn công và lộ dữ liệu người dùng. Không phải lỗi của bạn, nhưng nếu một trang nhỏ bạn từng đăng ký bị lộ, mật khẩu của bạn có thể nằm trong một danh sách được rao bán.
Kẻ gian lấy danh sách đó và thử tự động cùng cặp email với mật khẩu trên hàng loạt dịch vụ khác: thư điện tử, mạng xã hội, ví điện tử, ngân hàng. Nếu bạn dùng chung mật khẩu, một lần lộ ở chỗ không quan trọng thành chìa khoá mở mọi cửa.
Hộp thư điện tử là cửa quan trọng nhất. Ai chiếm được hộp thư có thể bấm quên mật khẩu ở mọi nơi khác và nhận đường link đặt lại.
Vì vậy ưu tiên số một không phải là mật khẩu thật phức tạp, mà là mỗi tài khoản quan trọng một mật khẩu riêng, đặc biệt là hộp thư và ngân hàng.
Mật khẩu dài hay mật khẩu nhiều ký tự lạ thì tốt hơn?
Mình ngạc nhiên khi nghe câu trả lời. Chuyên gia nói độ dài thường quan trọng hơn sự rối rắm. Một mật khẩu tám ký tự kiểu chữ hoa đầu, vài con số, một dấu chấm than ở cuối thì người ta đặt rất giống nhau, máy dò đoán theo đúng thói quen đó.
Một cụm dài gồm bốn năm từ ngẫu nhiên không liên quan tới nhau, ví dụ kiểu con mèo, cây cầu, hạt tiêu, chiếc ô ghép lại, dài hơn rất nhiều và khó đoán hơn, mà lại dễ nhớ hơn vì bạn có thể hình dung một cảnh buồn cười.
Điều quan trọng là các từ phải ngẫu nhiên thật, không phải một câu nổi tiếng, câu hát, hay câu ghép từ tên người nhà.
Nếu trang yêu cầu thêm chữ hoa và số, bạn cứ thêm vào cụm đó theo một cách riêng của mình. Nhưng đừng thay độ dài bằng sự rối.
Trình quản lý mật khẩu có an toàn không?
Đúng vậy, câu hỏi hợp lý: để hết mật khẩu vào một chỗ thì chỗ đó bị lộ là mất hết. Trình quản lý mật khẩu uy tín mã hoá dữ liệu bằng một mật khẩu chủ mà chỉ bạn biết. Bạn chỉ cần nhớ một mật khẩu chủ thật mạnh, còn lại để nó tạo và nhớ giùm, mỗi trang một mật khẩu dài ngẫu nhiên.
So với thực tế phần lớn người dùng chung một mật khẩu cho mọi nơi, dùng trình quản lý an toàn hơn rất nhiều. Nhiều điện thoại và trình duyệt hiện nay cũng có sẵn tính năng lưu mật khẩu.
Mật khẩu chủ phải là cụm dài, không dùng ở đâu khác, và bật xác thực hai bước cho chính trình quản lý.
Nếu bạn chưa quen, có thể bắt đầu với vài tài khoản quan trọng nhất trước: hộp thư, ngân hàng, mạng xã hội chính. Với người lớn tuổi không quen công nghệ, một cuốn sổ ghi mật khẩu cất kỹ ở nhà còn an toàn hơn dùng chung một mật khẩu.
Xác thực hai bước là gì và có cần bật không?
Mình hỏi vì nghe nhiều mà chưa hiểu hết. Xác thực hai bước nghĩa là ngoài mật khẩu, bạn còn phải đưa thêm một bằng chứng thứ hai, thường là một mã gửi về điện thoại, một mã từ ứng dụng tạo mã, hay một lần xác nhận trên thiết bị đã đăng nhập.
Nhờ vậy, dù kẻ gian có mật khẩu, họ vẫn thiếu bước thứ hai. Đây là một trong những cách bảo vệ hiệu quả nhất mà ai cũng làm được.
Ưu tiên bật cho hộp thư, mạng xã hội, ví điện tử, và mọi dịch vụ có liên quan tới tiền. Lưu các mã dự phòng mà dịch vụ cung cấp vào chỗ an toàn, phòng khi mất điện thoại.
Lưu ý quan trọng: mã xác thực là của riêng bạn. Không có nhân viên ngân hàng, nhà mạng hay cơ quan nào cần bạn đọc mã đó qua điện thoại. Ai hỏi, người đó đang lừa.
Nghi bị lộ mật khẩu thì làm gì ngay?
Đổi mật khẩu của tài khoản đó ngay, từ một thiết bị bạn tin là sạch. Nếu bạn đã dùng mật khẩu đó ở nơi khác, đổi luôn ở những nơi ấy.
Đăng xuất khỏi mọi thiết bị trong phần cài đặt bảo mật của tài khoản, xem lại danh sách thiết bị đã đăng nhập, xoá thiết bị lạ. Kiểm tra cài đặt chuyển tiếp thư trong hộp thư, vì kẻ gian hay cài để âm thầm nhận bản sao thư của bạn.
Bật xác thực hai bước nếu chưa bật. Báo cho bạn bè nếu tài khoản mạng xã hội đã bị dùng để nhắn tin vay tiền.
Một anh nhân viên văn phòng ở Hải Dương kể anh dùng một mật khẩu cho mười mấy tài khoản, tới khi một diễn đàn cũ bị lộ thì cả hộp thư lẫn mạng xã hội bị chiếm trong một buổi tối. Sau lần đó anh dùng trình quản lý mật khẩu và bật xác thực hai bước, mất đúng một buổi chiều để đổi hết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đổi mật khẩu định kỳ mỗi tháng?
Đổi liên tục khiến người ta đặt mật khẩu yếu và dễ đoán hơn. Nhiều chuyên gia khuyên chỉ đổi khi có dấu hiệu bị lộ, còn bình thường thì giữ mật khẩu dài, riêng biệt và bật xác thực hai bước.
Lưu mật khẩu trên trình duyệt có an toàn không?
Tính năng lưu mật khẩu của trình duyệt và điện thoại hiện nay khá an toàn nếu máy có khoá màn hình và tài khoản chính được bảo vệ tốt. Không nên lưu trên máy dùng chung.
Ghi mật khẩu ra giấy có nên không?
Với người lớn tuổi, một cuốn sổ cất kỹ ở nhà có thể an toàn hơn dùng chung một mật khẩu dễ đoán. Không dán mật khẩu lên màn hình và không mang sổ theo người.
Mở khoá bằng vân tay hay khuôn mặt có thay được mật khẩu?
Vân tay và khuôn mặt tiện để mở khoá máy, nhưng phía sau vẫn có mật khẩu hoặc mã khoá. Hãy đặt mã khoá máy đủ dài, vì đó là lớp cuối khi sinh trắc học không dùng được.
Có nên dùng mật khẩu chung cho cả gia đình?
Không nên dùng chung cho tài khoản cá nhân. Với tài khoản gia đình như wifi, có thể dùng chung nhưng đặt mật khẩu đủ dài và đổi khi có người lạ biết.
