Cách hiệu quả nhất là dạy bố mẹ vài quy tắc ngắn, dễ nhớ, thay vì giảng cả một bài về công nghệ: không đọc mã cho bất kỳ ai, không chuyển tiền khi đang bị doạ hay bị hối, và gác máy rồi tự gọi lại cho con bằng số đã lưu. Đi kèm là vài cài đặt trên điện thoại như chặn số lạ, hạn mức chuyển tiền thấp, và một người con luôn nghe máy khi bố mẹ gọi.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Có lẽ ai cũng từng nghe chuyện một người quen lớn tuổi mất cả khoản dưỡng già chỉ sau một cuộc gọi. Tập này mình hỏi chuyên gia những gì con cháu làm được ngay từ cuối tuần này.
Vì sao người lớn tuổi hay bị kẻ gian nhắm tới?
Không phải vì người lớn tuổi kém hiểu biết. Nhiều cụ từng làm cán bộ, giáo viên, kế toán rất giỏi. Kẻ gian nhắm tới họ vì vài lý do khác. Người lớn tuổi thường có khoản để dành, tin vào uy tín của cơ quan nhà nước, lịch sự và ngại cúp máy giữa chừng.
Họ cũng có thể sống một mình hoặc ở xa con, ít người để hỏi ngay. Khi bị doạ là con gặp nạn hay mình dính tới vụ án, nỗi lo che mất sự tỉnh táo.
Thêm nữa, những thay đổi về công nghệ quá nhanh: chuyển khoản bằng điện thoại, mã xác thực, ứng dụng cài từ đường link. Nhiều cụ biết dùng nhưng chưa hiểu hết những gì có thể xảy ra phía sau.
Hiểu vậy để khi nói chuyện với bố mẹ, mình không nói theo kiểu bố mẹ kém, mà nói theo kiểu kẻ gian rất tinh vi, ai cũng có thể bị.
Những kịch bản lừa nào hay nhắm vào người lớn tuổi?
Mình ghi lại mấy kịch bản chuyên gia kể, để bạn kể lại cho bố mẹ bằng chính lời mình. Thứ nhất là giả danh cơ quan chức năng: gọi bảo ông bà liên quan đường dây rửa tiền, phải chuyển tiền vào tài khoản tạm giữ để chứng minh trong sạch, và không được nói với ai.
Thứ hai là giả người quen gặp nạn: con ông bà bị tai nạn đang cấp cứu, cần chuyển tiền viện phí gấp. Có khi giả giọng, giả cả hình qua cuộc gọi video ngắn, mờ mờ.
Thứ ba là trúng thưởng, nhận quà, nhận tiền hỗ trợ, nhận lương hưu tăng thêm, chỉ cần nộp phí hoặc đọc mã. Thứ tư là mời tham gia đầu tư, mua bán theo nhóm hứa lãi cao, lúc đầu cho rút được một ít để tạo niềm tin.
Thứ năm là nhân viên điện lực, nhà mạng, ngân hàng gọi bảo sắp cắt dịch vụ, khoá tài khoản, phải cài ứng dụng để cập nhật. Mọi kịch bản đều có hai thứ: một nỗi sợ hoặc một món lợi, và một yêu cầu làm ngay, giữ bí mật.
Ba quy tắc nào dễ nhớ nhất cho bố mẹ?
Đúng vậy, càng ít càng nhớ. Quy tắc một: không đọc mã số gửi về điện thoại cho bất kỳ ai, dù người đó xưng là ai. Mã đó là chìa khoá tài khoản.
Quy tắc hai: không chuyển tiền khi đang bị doạ hay bị hối. Cơ quan nhà nước không bao giờ yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại để chứng minh trong sạch, không làm việc bằng cuộc gọi bắt giữ bí mật.
Quy tắc ba: nghi ngờ thì gác máy, tự gọi lại cho con hoặc người thân bằng số đã lưu trong danh bạ, không gọi lại số vừa gọi tới. Nếu nghe nói con gặp nạn, gọi cho chính con hoặc người sống cùng con.
Viết ba quy tắc lên một tờ giấy, chữ to, dán cạnh chỗ để điện thoại hay cạnh bàn uống trà của bố mẹ. Kèm số điện thoại của các con.
Cài đặt gì trên điện thoại để giúp bố mẹ?
Mình hỏi phần này vì quy tắc cần có hàng rào kỹ thuật đi kèm. Chuyên gia gợi ý bật tính năng lọc và cảnh báo cuộc gọi rác, tin nhắn rác có sẵn trên điện thoại hoặc của nhà mạng.
Lưu đầy đủ số người thân với tên rõ ràng, để cuộc gọi lạ dễ nhận ra. Gỡ bớt ứng dụng không dùng, tắt quyền cài ứng dụng từ nguồn không rõ.
Với ngân hàng, cùng bố mẹ đặt hạn mức chuyển tiền mỗi ngày thấp, vừa đủ cho chi tiêu thường ngày. Bật thông báo giao dịch. Một số nhà còn để khoản tiền tiết kiệm lớn ở tài khoản riêng không gắn ứng dụng chuyển tiền trên điện thoại.
Nếu bố mẹ đồng ý, có thể đăng ký nhận thêm thông báo giao dịch về số của một người con, để phát hiện sớm khoản lạ. Việc này phải được bố mẹ đồng ý, vì đó là tiền của bố mẹ.
Nói chuyện với bố mẹ thế nào để không bị phật lòng?
Đừng mở đầu bằng câu bố mẹ phải cẩn thận vì bố mẹ dễ tin người. Hãy kể chuyện: con vừa đọc một vụ thế này, kẻ gian giỏi lắm, bố mẹ nghe xem có giống cuộc gọi nào bố mẹ từng nhận không.
Hỏi bố mẹ đã từng nhận cuộc gọi nào lạ chưa. Nhiều cụ đã gặp mà không kể vì ngại. Khen khi bố mẹ đã cúp máy đúng lúc.
Nói rõ: nếu có lỡ làm gì, cứ gọi con ngay, con không trách. Nhiều người bị lừa xong không dám kể vì xấu hổ, mất thời gian vàng để báo ngân hàng.
Một anh ở Quảng Ngãi kể bố anh từng nhận cuộc gọi xưng là công an, bảo không được nói với ai. Nhờ đã được dặn trước, ông bảo để ông hỏi con trai đã, rồi gác máy và gọi anh. Câu dặn mười phút hôm trước giữ lại cả khoản tiền dưỡng già.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đã lỡ chuyển tiền thì con cái làm gì ngay?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng của bố mẹ để báo lừa đảo và đề nghị hỗ trợ, khoá tài khoản nếu đã lộ mã, giữ lại tin nhắn, số tài khoản nhận, rồi đưa bố mẹ đi trình báo công an. Đừng trách móc, bố mẹ cần được trấn an.
Có nên giữ hộ điện thoại ngân hàng của bố mẹ?
Chỉ nên làm khi bố mẹ đồng ý và tin tưởng. Cách nhẹ nhàng hơn là đặt hạn mức thấp và cùng nhận thông báo giao dịch, để bố mẹ vẫn tự chủ mà gia đình vẫn kịp phát hiện điều lạ.
Bố mẹ tham gia nhóm đầu tư lãi cao trên mạng thì sao?
Hãy hỏi chuyện nhẹ nhàng về nhóm đó, ai giới thiệu, đã nộp bao nhiêu, có rút được không. Lãi cao bất thường và việc phải nạp thêm để rút là dấu hiệu lừa đảo phổ biến. Nếu cần, hỏi ý kiến người có chuyên môn.
Cuộc gọi video thấy mặt con thì có thể là giả không?
Có thể. Công nghệ hiện nay có thể giả hình ảnh và giọng nói trong cuộc gọi ngắn, chất lượng kém. Gia đình nên thống nhất một câu hỏi bí mật chỉ người nhà biết để kiểm tra khi có yêu cầu chuyển tiền gấp.
Bố mẹ không dùng điện thoại thông minh thì có cần lo không?
Vẫn cần. Kẻ gian vẫn gọi điện thường để doạ, rồi hướng dẫn ra ngân hàng chuyển tiền. Ba quy tắc về không chuyển tiền khi bị doạ và gọi lại cho con vẫn áp dụng.
