Chỉ nên cho người thân vay số tiền mà nếu không được trả lại, bạn vẫn sống ổn và không ôm lòng oán giận. Nếu cho vay thì nói rõ số tiền, hạn trả và ghi lại thoả thuận bằng giấy hay tin nhắn. Còn nếu không thể, từ chối sớm, rõ ràng và tử tế vẫn tốt hơn nhận lời rồi day dứt.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Có lẽ không câu hỏi tiền bạc nào khó bằng câu này, vì nó dính cả tình lẫn tiền. Người em gọi lúc tối, giọng ngập ngừng, cần gấp một khoản. Tập này mình hỏi chuyên gia nên nghĩ thế nào trước khi trả lời.
Trước khi gật đầu, nên tự hỏi mình những câu gì?
Câu đầu tiên: nếu khoản này không bao giờ quay về, nhà mình có bị ảnh hưởng không. Nếu câu trả lời là có, ví dụ đó là tiền học của con, quỹ dự phòng, tiền trả nợ nhà, thì dù thương mấy cũng không nên cho vay số đó.
Câu thứ hai: tiền này để làm gì. Vay để cứu một việc gấp như viện phí, sửa nhà sập khác hẳn vay để trả một khoản nợ khác, hay để làm ăn một dự án mình không hiểu. Vay để trả nợ cũ thường là dấu hiệu của một vòng xoáy, cho thêm chưa chắc đã giúp.
Câu thứ ba: người này đã từng vay và trả thế nào. Quá khứ không quyết định tất cả, nhưng là dữ kiện tốt nhất bạn có.
Câu thứ tư: mình có đang cho vì sợ bị nói là keo kiệt không. Cho vì áp lực thì rất dễ sinh oán sau này, khi tiền chậm về.
Nếu cho vay, làm thế nào để không mất tình?
Mình được nghe một nguyên tắc rất dễ nhớ: nói rõ từ đầu thì đỡ mất lòng về sau. Nói rõ số tiền, khi nào trả, trả một lần hay chia nhiều lần. Người Việt hay ngại nói chuyện này vì sợ mất lòng, nhưng chính sự mập mờ mới làm mất lòng.
Ghi lại bằng một tờ giấy đơn giản có chữ ký hai bên, hoặc ít nhất là tin nhắn xác nhận. Chuyển khoản thay vì đưa tiền mặt, nội dung chuyển ghi rõ là cho vay. Đây không phải nghi ngờ người thân, mà là để cả hai cùng nhớ đúng một con số.
Một mẹo nữa là khi cho vay, hãy tự nhủ trong lòng rằng khoản này có thể thành quà. Nếu được trả, đó là niềm vui. Nếu không, bạn đã chuẩn bị tinh thần từ trước. Cách nghĩ đó giúp bạn không biến bữa cơm gia đình thành buổi đòi nợ.
Và đừng kể khoản vay cho cả họ biết. Chuyện tiền giữa hai người nên dừng ở hai người, lan ra là người vay mất mặt, tình cảm khó vãn hồi.
Từ chối người thân thế nào cho khỏi rạn nứt?
Đúng vậy, nhiều khi không cho mới là quyết định đúng, chỉ là khó nói. Chuyên gia khuyên từ chối sớm. Hứa để suy nghĩ rồi im lặng cả tuần làm người kia hy vọng, mất thời gian tìm nguồn khác.
Nói ngắn và thật: nhà mình đang có khoản phải lo, mình không cho vay được lần này. Không cần kể chi tiết, không cần bịa lý do quá phức tạp. Lý do càng dài càng dễ bị mặc cả.
Nếu thật lòng muốn giúp mà không thể cho vay, hãy giúp bằng cách khác: cho một khoản nhỏ không cần trả, cùng ngồi tính lại chi tiêu, chỉ cách làm hồ sơ xin hỗ trợ, đưa đi khám ở nơi phù hợp túi tiền.
Người thân có thể buồn trong vài hôm. Nhưng một lời từ chối rõ ràng thường làm tổn thương ít hơn một khoản vay không trả kéo dài vài năm, mỗi lần gặp mặt đều ngượng.
Lỡ cho vay rồi mà người ta không trả thì nhắc thế nào?
Câu này nhiều bạn gửi về nhất, nên mình hỏi kỹ. Trước hết, nhắc riêng, nhắc nhẹ, nhắc sớm khi gần tới hạn chứ đừng đợi quá hạn cả năm. Một tin nhắn kiểu: tháng sau tới hạn khoản hôm trước rồi đó, em tính sao thì báo anh nhé.
Nếu người kia đang khó thật, cùng bàn một lịch trả nhỏ hơn, chia nhiều lần. Được trả dần còn hơn không được gì và còn giữ được mối quan hệ.
Nếu người kia né tránh, không trả lời, hãy nói thẳng một lần, bình tĩnh, rằng khoản này ảnh hưởng tới nhà mình. Tránh nói trước mặt người khác, tránh lôi chuyện cũ ra.
Với khoản lớn mà thoả thuận không thành, đó đã là chuyện pháp lý. Bạn nên hỏi luật sư về cách làm, và lúc đó tờ giấy, tin nhắn, lịch sử chuyển khoản ngày đầu sẽ giúp ích rất nhiều. Nhưng đi tới bước này thì nên cân nhắc kỹ cái giá của tình thân.
Bố mẹ cho con cái trưởng thành vay thì có khác không?
Có khác. Bố mẹ thường cho con vay mua nhà, mở tiệm, và hay nghĩ cho luôn cũng được. Vấn đề là nếu có nhiều con, khoản cho vay không rõ ràng với một người có thể thành chuyện ấm ức của những người còn lại, nhất là khi bàn tới thừa kế.
Vì vậy bố mẹ nên nói rõ trong nhà đây là cho hẳn hay cho vay. Nếu là cho vay, ghi lại. Nếu là cho hẳn, cũng nên để các con biết, để sau này không ai nghĩ mình bị thiệt.
Bố mẹ lớn tuổi cũng cần tự bảo vệ: đừng cho con vay tới mức không còn tiền lo tuổi già, tiền thuốc men. Con có thể có ý tốt, nhưng làm ăn thì có rủi ro.
Còn con cái, khi vay bố mẹ, hãy đối xử như một khoản vay thật: trả đúng hẹn, báo trước nếu chậm. Sự sòng phẳng ấy là cách tôn trọng bố mẹ, chứ không làm mình xa cách.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn bè vay có nên tính lãi không?
Phần lớn khoản vay giữa người quen không tính lãi. Nếu muốn tính, hãy thoả thuận rõ từ đầu và ở mức hợp lý, ghi lại thành văn bản. Với khoản lớn, nên hỏi luật sư về cách làm cho đúng quy định.
Cho vay không có giấy tờ thì có đòi lại được không?
Không có giấy tờ vẫn có thể có bằng chứng khác như tin nhắn, lịch sử chuyển khoản, người làm chứng. Tuy vậy, chứng minh sẽ khó hơn nhiều, nên với khoản đáng kể, hãy ghi lại ngay từ đầu.
Có nên đứng ra vay hộ người thân không?
Vay hộ nghĩa là bạn mới là người chịu trách nhiệm trả nợ. Nếu người thân không trả, bạn phải trả. Trước khi đứng tên vay hay bảo lãnh, hãy chắc rằng mình gánh nổi nếu điều xấu nhất xảy ra.
Người thân vay nhiều lần không trả thì có nên cho tiếp?
Nếu khoản cũ chưa trả mà lại vay tiếp, đó là dấu hiệu nên dừng. Bạn có thể giúp bằng cách khác, nhưng tiếp tục cho vay thường chỉ kéo dài vấn đề và làm mối quan hệ nặng nề thêm.
Từ chối cho vay có làm mình thành người xấu không?
Không. Bạn có trách nhiệm với gia đình nhỏ của mình trước. Từ chối tử tế và rõ ràng là quyền của bạn, và nhiều khi còn giúp người kia nhìn thẳng vào khó khăn để tìm hướng gỡ thật sự.
