Cách chia lương bền nhất là trích phần để dành ngay khi lương vừa về, rồi mới chia phần còn lại cho chi phí cố định và tiền tiêu linh hoạt. Tỷ lệ bao nhiêu tuỳ thu nhập và gánh nặng của từng nhà, nhưng thứ tự này gần như luôn đúng: để dành trước, tiêu sau, chứ không phải tiêu xong còn bao nhiêu mới để dành.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Hôm nay mình hỏi giùm những ai lĩnh lương mùng năm mà tới hai mươi đã đếm từng đồng, tháng nào cũng hứa sẽ để dành mà cuối tháng chẳng còn gì. Chuyên gia có cách gỡ khá đơn giản.
Vì sao để dành từ phần tiền còn lại cuối tháng không bao giờ thành?
Chi tiêu có một đặc tính rất người: tiền nằm trong tài khoản bao nhiêu thì mình có xu hướng tiêu gần hết bấy nhiêu. Không phải vì mình hoang phí, mà vì lúc nào cũng có một lý do hợp lý, đám cưới bạn, quà sinh nhật, đôi giày đã mòn.
Thêm nữa, những khoản nhỏ không đau. Ly trà sữa, cuốc xe, món ăn đặt về, mỗi thứ một ít, không thứ nào khiến mình chột dạ. Cộng cả tháng lại mới thấy nó bằng một khoản lớn.
Vì thế nếu để dành là phần dư, nó luôn bị chi tiêu ăn mất. Muốn để dành được, phải đổi thứ tự: coi khoản để dành như một hoá đơn phải trả đầu tiên, giống tiền nhà, tiền điện.
Người ta gọi cách đó là trả cho mình trước. Lương về hôm nào thì hôm đó chuyển ngay phần để dành sang một tài khoản khác, tốt nhất là tự động, để mình không phải tự quyết mỗi tháng.
Chia phần còn lại thành mấy phần cho dễ giữ?
Mình thấy cách chia ba phần dễ nhớ nhất. Phần thứ nhất là chi phí cố định, những khoản tháng nào cũng phải trả gần như y nguyên: tiền nhà, điện nước, học phí con, trả góp, bảo hiểm. Phần thứ hai là chi tiêu thiết yếu nhưng dao động: đi chợ, xăng xe, thuốc men. Phần thứ ba là tiêu linh hoạt: ăn ngoài, cà phê, mua sắm, giải trí.
Phần thứ ba là chỗ duy nhất bạn nên để mình tự do, và cũng là chỗ dễ cắt nhất khi tháng đó căng.
Có người dùng phong bì giấy, mỗi phong bì một phần, hết là hết. Có người dùng nhiều tài khoản ngân hàng hoặc nhiều ví trong ứng dụng. Hình thức nào cũng được, miễn mỗi phần có biên rõ ràng để mình nhìn vào là biết còn bao nhiêu.
Điều quan trọng là phần linh hoạt được tiêu mà không áy náy. Ngân sách quá khắt khe, không chừa chỗ cho niềm vui, thường chỉ sống được vài tháng rồi vỡ.
Một ví dụ cụ thể thì trông ra sao?
Đúng vậy, nói con số cho dễ hình dung, nhưng nhớ đây chỉ là giả sử. Giả sử bạn nhận mười lăm triệu mỗi tháng, ở trọ, chưa có con. Ngày lương về, bạn chuyển ngay một triệu rưỡi sang tài khoản để dành, tức chừng một phần mười.
Còn mười ba triệu rưỡi. Tiền trọ, điện nước, mạng, xăng cố định giả sử hết năm triệu rưỡi. Đi chợ, nấu ăn, thuốc men khoảng bốn triệu. Còn lại bốn triệu là phần linh hoạt cho cả tháng, chia ra mỗi tuần chừng một triệu.
Chia theo tuần giúp nhiều hơn bạn tưởng. Tuần đầu tiêu lố thì tuần sau biết bớt, chứ không phải đến cuối tháng mới hoảng.
Khi lương tăng, đừng để tất cả phần tăng thêm chảy vào chi tiêu. Chuyển một nửa phần tăng vào để dành trước, nửa còn lại cho mình hưởng. Như vậy bạn vẫn thấy đời sống khá lên, mà khoản để dành cũng lớn dần.
Lương thấp, chi phí đã sát nút thì có để dành được không?
Mình biết nhiều bạn nghe tới đây sẽ nói: nói thì dễ, lương mình trả trọ với ăn uống là hết. Chuyên gia không phủ nhận chuyện đó. Khi thu nhập quá sát, việc đầu tiên không phải ép mình để dành một tỷ lệ đẹp, mà là ghi lại chi tiêu một tháng cho thật.
Ghi thật nghĩa là mọi khoản, kể cả mười nghìn gửi xe. Hầu như ai ghi đủ một tháng cũng tìm ra vài khoản bất ngờ: gói phim không xem, phí giao đồ ăn, những lần mua vì đang buồn.
Bắt đầu để dành với một con số nhỏ tới mức không thấy đau, ví dụ vài trăm nghìn. Mục đích ban đầu không phải số tiền, mà là thói quen. Thói quen có rồi thì tăng dần.
Song song, tìm đường tăng thu nhập cũng là một phần của bài toán, học thêm một kỹ năng, nhận thêm việc phù hợp. Chỉ cắt giảm mãi thì có giới hạn, còn thu nhập thì có thể lớn lên.
Tháng nào cũng hụt dù đã chia, sửa từ đâu?
Hụt đều đặn thường có ba nguyên nhân. Thứ nhất là ngân sách viết theo ước mơ chứ không theo thực tế, ví dụ ghi đi chợ ba triệu trong khi thật ra tốn bốn. Cách sửa là dùng con số đã ghi của tháng trước, không dùng con số mình mong.
Thứ hai là quên những khoản không tháng nào cũng có: hiếu hỉ, sửa xe, đóng học kỳ, quà Tết. Chúng không đều nhưng năm nào cũng tới. Hãy cộng cả năm, chia mười hai, và để riêng mỗi tháng một ít cho chúng, như vậy tới mùa cưới hỏi không phải rút tiền để dành.
Thứ ba là trả nợ chiếm quá nhiều. Nếu một phần lớn lương đang đi vào trả góp, trả thẻ, thì ưu tiên số một là hạ khoản nợ đó trước khi nghĩ tới chuyện khác.
Sau cùng, xem lại mỗi tháng một lần, chừng mười lăm phút, ngồi với sổ hay bảng tính. Ngân sách không phải văn bản viết một lần cho xong, nó là thứ mình chỉnh dần cho tới khi vừa người.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng quy tắc chia lương năm phần, ba phần, hai phần không?
Đó là một khung tham khảo dễ nhớ: phần lớn cho nhu cầu, một phần cho mong muốn, một phần để dành. Nhưng ở nơi chi phí nhà ở cao hoặc thu nhập thấp, khung này khó giữ, nên hãy chỉnh theo thực tế nhà mình.
Nên giữ tiền để dành ở tài khoản thanh toán hay tách riêng?
Tách riêng sẽ dễ giữ hơn, vì tiền nằm chung tài khoản thanh toán rất dễ bị tiêu lẫn. Một tài khoản riêng không gắn thẻ chi tiêu hằng ngày là cách đơn giản để tạo khoảng cách.
Nên ghi chi tiêu bằng sổ tay hay ứng dụng?
Cách nào bạn duy trì được thì cách đó tốt nhất. Sổ tay giúp mình chậm lại và để ý hơn, ứng dụng tiện tổng hợp. Thử một tháng, thấy hợp thì giữ.
Lương về không đều hằng tháng thì chia thế nào?
Người thu nhập thất thường nên tính chi tiêu theo mức thu thấp của những tháng gần đây, tháng nào thu cao thì dồn phần dư vào quỹ đệm để bù cho tháng thấp.
Vợ chồng có nên chia lương theo cùng một cách?
Có thể cùng khung nhưng cần nói chuyện rõ khoản chung, khoản riêng và mục tiêu chung. Ngân sách gia đình chạy tốt khi cả hai cùng hiểu và cùng đồng ý, không phải một người tự đặt ra.
