Trẻ nói dối phần lớn vì sợ bị phạt, vì muốn được việc mình thích, hoặc vì đang tập phân biệt giữa điều tưởng tượng và điều có thật. Phản ứng giúp con trung thực hơn là giữ bình tĩnh, mở cho con một lối để nói thật, ghi nhận khi con dám thành thật, xử lý hậu quả của việc làm thay vì dọa nạt, và chính người lớn cũng nói thật với con.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Cốc sữa đổ dưới gầm bàn, hỏi ai làm thì con lắc đầu chắc nịch. Nhiều cha mẹ hoảng vì nghĩ con đang hư đi. Tập này mình hỏi chuyên gia nói dối ở trẻ thật ra nói lên điều gì.
Vì sao trẻ nói dối, và có khác nhau theo tuổi không?
Với trẻ ba bốn tuổi, ranh giới giữa tưởng tượng và thật còn mờ. Con kể hôm nay ở lớp có con khủng long, đó thường là trí tưởng tượng chứ chưa hẳn là nói dối có chủ ý. Ở tuổi này, việc con biết nói một điều khác sự thật còn cho thấy trí óc đang phát triển: con hiểu rằng người khác không biết hết những gì con biết.
Lớn hơn một chút, trẻ nói dối chủ yếu để tránh bị phạt, để được thứ mình muốn, hoặc để giữ thể diện trước bạn. Có trẻ nói dối để làm cha mẹ vui, ví dụ bảo đã ăn hết cơm.
Tuổi lớn hơn nữa, có những lời nói dối để giữ riêng tư, giấu chuyện bạn bè, chuyện tình cảm. Đây là lúc con đang tập trở thành người độc lập.
Nói vậy để thấy nói dối ở trẻ là điều rất thường gặp trong quá trình lớn lên. Nó không có nghĩa con là đứa xấu. Nó là một tín hiệu để cha mẹ hiểu con đang cần gì hoặc sợ gì.
Phản ứng nào khiến con càng nói dối nhiều hơn?
Mình nghe đến đây hơi giật mình, vì nhiều phản ứng quen thuộc lại phản tác dụng. Thứ nhất là gài bẫy. Biết rõ con làm vỡ bình rồi mà vẫn hỏi ai làm vỡ, để xem con có nhận không. Câu hỏi đó gần như mời con nói dối.
Thứ hai là phạt quá nặng khi con nhận lỗi. Nếu lần nào nói thật cũng bị đánh, bị mắng to, con học được bài học rất rõ: nói thật thì đau, nói dối thì có cơ may thoát.
Thứ ba là dán nhãn: con là đứa dối trá, con nói dối như cuội. Trẻ hay sống theo cái nhãn được dán lên mình.
Thứ tư là cha mẹ tự nói dối trước mặt con, kể cả những lời nói dối nhỏ: bảo con nói với người gọi là bố không có nhà. Trẻ học rất nhanh rằng nói dối là chuyện bình thường khi tiện.
Vậy nên làm gì khi phát hiện con nói dối?
Đúng vậy, phần này mới là chìa khoá. Khi đã biết sự thật, đừng hỏi để gài. Nói thẳng điều mình thấy: mẹ thấy sữa đổ dưới gầm bàn rồi, mình cùng lau nhé. Không cần ép con nhận bằng được.
Mở cho con một lối để nói thật: nếu con kể thật, bố sẽ không giận, mình cùng tìm cách sửa. Và giữ lời. Khi con nói thật, ghi nhận ngay: con dám nói thật, bố quý điều đó. Khen sự trung thực tách khỏi việc con đã làm sai.
Xử lý hậu quả của việc làm chứ không phạt cho việc nói dối thêm một tầng. Đổ sữa thì lau sữa. Làm hỏng đồ của bạn thì xin lỗi bạn, góp tiền tiêu vặt đền. Hậu quả liên quan, vừa sức, dạy con chịu trách nhiệm.
Với trẻ nhỏ hay kể chuyện tưởng tượng, có thể tách bạch nhẹ nhàng: câu chuyện con kể hay quá, giờ kể mẹ nghe chuyện thật ở lớp hôm nay nhé.
Làm sao để nhà mình thành nơi con dám nói thật?
Câu hỏi này mình thấy là gốc rễ, nên hỏi riêng. Chuyên gia nói trẻ nói thật nhiều hơn khi chúng tin rằng nói thật được an toàn. Sự an toàn ấy được xây bằng hàng trăm lần nhỏ: con kể chuyện điểm kém mà cha mẹ hỏi han chứ không quát, con kể làm vỡ đồ mà cha mẹ cùng dọn.
Dành thời gian nói chuyện mỗi ngày, lúc không có việc gì gấp: trên đường đón con, trước giờ ngủ. Trẻ hay kể những chuyện quan trọng vào những lúc bình thường nhất.
Cha mẹ cũng nhận lỗi trước mặt con khi mình sai: hôm qua mẹ nóng quá, mẹ xin lỗi. Con nhìn thấy rằng nhận lỗi không làm ai mất giá.
Một chị ở Hải Phòng kể chị đặt luật: nói thật thì được giảm nửa hình phạt. Nghe có vẻ buồn cười, nhưng con chị bắt đầu tự đến kể mỗi khi làm hỏng thứ gì, và chị thấy đó là món quà lớn hơn mọi cái bình vỡ.
Khi nào chuyện nói dối cần lo nhiều hơn?
Nói dối thỉnh thoảng là bình thường. Nên để ý hơn khi nói dối thành nếp, kéo dài, xảy ra ở nhiều chỗ: ở nhà, ở trường, với bạn bè; khi con nói dối để che giấu những việc nguy hiểm, như đi đâu với ai, dùng tiền vào việc gì; hoặc khi nói dối đi kèm những thay đổi khác như thu mình, bỏ ăn, kết quả học tập tụt hẳn.
Có khi nói dối là triệu chứng của một chuyện khác: con đang bị bắt nạt, đang bị ai đó đe doạ, đang lo âu, hoặc áp lực điểm số quá lớn.
Trong những trường hợp đó, đừng chỉ tập trung vào lời nói dối. Hãy hỏi chuyện nhẹ nhàng, nói chuyện với giáo viên, và nếu cần, tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em.
Điều cuối cùng mình muốn bạn mang theo: mục tiêu không phải là bắt được con nói dối, mà là nuôi một đứa trẻ thấy nói thật là đáng làm. Hai mục tiêu ấy đòi hỏi những cách làm rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phạt nặng khi con nói dối lần đầu?
Không nên phạt quá nặng, vì trẻ sẽ học cách nói dối khéo hơn để tránh bị phạt. Hãy giải thích vì sao nói thật quan trọng, xử lý hậu quả của việc làm, và ghi nhận khi con thành thật lần sau.
Trẻ nói dối để được khen thì làm sao?
Đó thường là dấu hiệu con rất muốn được công nhận. Hãy khen nỗ lực và những điều có thật, dành thời gian chú ý tới con, để con không cần bịa chuyện mới được để ý.
Đọc truyện về trung thực có giúp không?
Truyện có thể giúp mở cuộc trò chuyện về trung thực, nhất là khi cha mẹ hỏi con nghĩ gì về nhân vật. Nhưng cách cha mẹ phản ứng hằng ngày vẫn ảnh hưởng mạnh hơn mọi câu chuyện.
Lời nói dối vô hại như chê quà của bà có sao không?
Đó là dịp tốt để dạy con cách nói thật mà tử tế, như cảm ơn bà đã nghĩ tới con, thay vì nói dối hoàn toàn hay nói thẳng làm bà buồn.
Anh chị em đổ lỗi cho nhau thì xử lý thế nào?
Tránh làm quan toà tìm ai có lỗi. Tập trung vào việc sửa hậu quả cùng nhau, và nói chuyện riêng với từng đứa. Khi trẻ không sợ bị đem ra so sánh, chúng ít đổ lỗi hơn.
