Cách giới hạn màn hình ít gây cãi vã nhất là lập luật nhà cùng con từ trước, gắn với nơi và lúc chứ không chỉ đếm số phút, báo trước khi sắp hết giờ, có sẵn một hoạt động thay thế đủ hấp dẫn, và chính cha mẹ cũng giữ luật. Còn giật máy giữa chừng thì gần như lần nào cũng thành chiến tranh.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Mình hỏi giùm nhiều phụ huynh câu này: nói mãi con không nghe, lấy máy thì con gào khóc, đóng cửa phòng. Chuyên gia có cách nhìn khác, bắt đầu từ chỗ hiểu vì sao trẻ khó dứt ra đến vậy.
Vì sao trẻ khó dứt khỏi màn hình đến thế?
Nhiều ứng dụng, trò chơi, video ngắn được thiết kế để giữ người xem lâu nhất có thể. Video này hết, video kế tự chạy. Trò chơi có phần thưởng nhỏ liên tục, có nhiệm vụ hằng ngày, có bạn bè đang chờ. Người lớn còn khó cưỡng, trẻ con thì phần não kiểm soát bản thân chưa phát triển đầy đủ, càng khó hơn.
Thêm nữa, khi bị cắt ngang lúc đang hứng thú, ai cũng bực. Trẻ bị lấy máy đúng lúc đang giữa ván chơi hay giữa một video, cảm giác giống người lớn bị giật tờ báo khi đang đọc dở đoạn hay.
Vì thế cơn giận của con khi bị lấy máy không hẳn là hư. Đó là phản ứng tự nhiên của một bộ não đang bị kéo ra khỏi thứ được thiết kế để giữ nó lại.
Hiểu vậy không có nghĩa là thả. Nó giúp cha mẹ chọn cách can thiệp khéo hơn: thay vì đối đầu với cảm xúc, ta sắp xếp hoàn cảnh để việc dừng lại dễ hơn.
Lập luật nhà cùng con thế nào?
Mình thấy phần này rất đáng thử. Chọn lúc cả nhà bình tĩnh, không phải ngay sau một trận cãi. Ngồi lại, hỏi con: con thích xem gì, chơi gì, lúc nào con thấy cần điện thoại. Rồi cha mẹ nói điều mình lo: giấc ngủ, bài vở, mắt, những nội dung không hợp tuổi.
Cùng thống nhất vài luật rõ ràng, đếm được. Ví dụ không điện thoại trong bữa ăn, không điện thoại trong phòng ngủ sau một giờ nhất định, làm xong bài mới được chơi, ngày thường chơi bao lâu, cuối tuần bao lâu. Ghi ra giấy, dán ở chỗ ai cũng thấy.
Luật gắn với nơi và lúc dễ giữ hơn luật chỉ đếm phút. Bữa cơm không có điện thoại, phòng ngủ không có điện thoại, những thứ đó không cần đồng hồ để kiểm tra.
Thoả thuận luôn hậu quả khi không giữ luật, và hậu quả nên nhỏ, liên quan, làm được: ví dụ mai bớt giờ chơi, chứ không phải tịch thu máy một tháng mà rồi chính cha mẹ cũng không giữ được.
Hết giờ thì dừng thế nào cho êm?
Đúng vậy, khoảnh khắc dừng là lúc dễ nổ nhất. Báo trước. Còn mười phút, rồi còn năm phút. Với trò chơi, hỏi con ván này còn bao lâu, cho con chơi hết ván rồi dừng, thay vì cắt giữa ván. Với video, cho xem hết tập đang dở.
Dùng hẹn giờ trên máy hoặc đồng hồ để con tự thấy thời gian, đỡ cảm giác cha mẹ là người phán xử. Đồng hồ kêu thì đồng hồ là người báo, không phải mẹ.
Ngay sau khi dừng, có sẵn một việc khác để chuyển sang: đi đổ rác cùng bố, phụ mẹ nhặt rau, đạp xe ra công viên. Khoảng trống ngay sau khi tắt máy là lúc trẻ dễ cáu nhất, lấp nó bằng một việc cụ thể.
Nếu con vẫn khóc, gọi tên cảm xúc: con đang tiếc vì phải dừng, bố hiểu. Giữ luật, nhưng giữ bằng giọng bình tĩnh. Vài tuần đầu khó, rồi con sẽ quen nhịp.
Còn chuyện chính cha mẹ cũng cầm điện thoại suốt?
Câu này mình phải tự hỏi mình trước. Chuyên gia nói thẳng: trẻ học theo cái cha mẹ làm hơn cái cha mẹ nói. Bố bắt con cất máy trong bữa ăn mà bố vẫn lướt tin, con sẽ thấy luật đó là luật cho trẻ con, không phải luật của nhà.
Áp luật cho cả nhà: không ai dùng điện thoại trong bữa cơm, cả nhà để máy ở một kệ chung khi về tới nhà, buổi tối có một giờ không màn hình cho tất cả.
Nếu cha mẹ cần dùng điện thoại vì công việc, nói ra: mẹ trả lời tin nhắn của sếp năm phút rồi mẹ chơi với con. Nói ra giúp con hiểu đó là việc, không phải giải trí.
Một anh kỹ sư ở Đà Nẵng kể từ khi cả nhà để điện thoại vào giỏ ở cửa lúc ăn tối, chính anh mới nhận ra mình cầm máy nhiều thế nào. Bữa cơm dài hơn, con kể chuyện ở trường nhiều hơn.
Bao nhiêu là đủ và lúc nào nên lo?
Không có một con số đúng cho mọi đứa trẻ. Các khuyến nghị y khoa thường dè dặt hơn với trẻ rất nhỏ, khuyến khích hạn chế màn hình ở tuổi mầm non và ưu tiên trò chuyện, chơi thật. Bạn có thể hỏi bác sĩ nhi theo tuổi của con.
Ngoài số giờ, hãy nhìn vào những gì màn hình đang lấy đi: con có ngủ đủ không, có vận động, có bạn chơi ngoài đời, có làm bài, có ăn cơm cùng nhà không. Nếu những thứ đó vẫn ổn, màn hình đang ở mức tạm chấp nhận.
Nội dung cũng quan trọng như thời lượng. Một tiếng gọi video với ông bà, xem một chương trình khoa học cùng bố mẹ khác hẳn một tiếng lướt video ngắn một mình.
Nên tìm tới chuyên gia khi việc dùng máy làm con bỏ học, bỏ ăn ngủ, thu mình, nổi giận dữ dội, nói dối kéo dài để được dùng máy, hoặc khi cả nhà đã thử nhiều cách mà không còn giữ được nề nếp.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên có điện thoại riêng?
Không có tuổi chung cho mọi gia đình. Hãy hỏi con cần máy để làm gì, con đã đủ tự giác giữ luật chưa. Nhiều nhà bắt đầu bằng một chiếc máy đơn giản chỉ để liên lạc, rồi mới tới điện thoại thông minh.
Có nên dùng phần mềm quản lý thời gian màn hình?
Các công cụ quản lý có thể hỗ trợ, nhất là với trẻ nhỏ. Nhưng chúng không thay được việc trò chuyện và luật nhà. Với trẻ lớn, nói rõ là có cài và vì sao, tránh để con thấy bị theo dõi lén.
Cho trẻ xem điện thoại khi ăn cho dễ đút có sao không?
Vừa ăn vừa xem làm trẻ ít để ý tới cảm giác no đói và vị thức ăn, và dễ thành thói quen khó bỏ. Bữa ăn nên là lúc trò chuyện. Nếu đang dùng, có thể bớt dần từng bữa.
Trẻ chơi game có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Có trò chơi giúp tư duy, phối hợp, kết nối bạn bè. Điều cần chú ý là trò chơi có hợp tuổi không, thời lượng bao nhiêu, và có lấy mất giấc ngủ, việc học, vận động không.
Trẻ xem điện thoại trước khi ngủ ảnh hưởng gì?
Ánh sáng màn hình và nội dung kích thích có thể làm trẻ khó ngủ, ngủ muộn hơn. Nên tắt màn hình một khoảng trước giờ ngủ và để điện thoại ngoài phòng ngủ.
