Ăn vạ ở tuổi lên ba thường là một cơn bão cảm xúc của bộ não chưa biết tự điều chỉnh, chứ chưa phải sự hư hỏng có tính toán. Trong cơn, cha mẹ cần giữ con an toàn, giữ mình bình tĩnh, gọi tên cảm xúc của con, và không đưa đúng món con đang gào đòi. Ngoài cơn, phòng trước bằng nề nếp đều đặn, báo trước khi chuyển việc, và cho con được chọn trong giới hạn.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Cảnh này chắc nhiều phụ huynh từng gặp: giữa siêu thị đông người, con nằm lăn ra sàn vì không được mua gói kẹo, ai đi qua cũng ngoái nhìn. Tập này mình hỏi chuyên gia làm gì vào những phút như thế.
Vì sao trẻ lên ba lại hay ăn vạ?
Ở tuổi này, trẻ đã biết mình muốn gì rất rõ, nhưng vốn từ để nói ra còn ít, và phần não giúp kìm nén, chờ đợi, chuyển hướng còn rất non. Khi mong muốn bị chặn, cảm xúc dâng lên nhanh hơn khả năng con kiểm soát nó.
Cơn ăn vạ vì thế giống một cái nồi sôi trào. Lúc đang trào, con không nghe được lý lẽ, không hiểu lời giải thích. Nói nhiều trong cơn chỉ như đổ thêm củi.
Những lúc con dễ ăn vạ nhất thường là khi đói, buồn ngủ, mệt, ở nơi quá ồn, hay khi bị chuyển việc đột ngột. Một đứa trẻ vừa thức dậy, chưa ăn sáng, bị kéo đi chợ đông người là đã có sẵn nửa cơn bão.
Ăn vạ cũng là một cách con thử giới hạn: nếu mình gào thật to thì luật có thay đổi không. Câu trả lời mà cha mẹ đưa ra lần này sẽ ảnh hưởng tới lần sau.
Ngay trong cơn ăn vạ thì làm gì?
Mình ghi lại từng bước chuyên gia nói, vì lúc đang xấu hổ giữa đám đông rất dễ quên. Đầu tiên là an toàn: đưa con ra khỏi chỗ nguy hiểm, giữ con khỏi đập đầu, đánh người, ném đồ. Nếu cần, bế con ra một góc yên tĩnh hơn.
Thứ hai là bình tĩnh. Hít một hơi, hạ giọng, nói ít. Cơn giận của người lớn cộng với cơn giận của trẻ thì chỉ làm cả hai to hơn. Người xung quanh nghĩ gì là chuyện phụ, con mình mới là chuyện chính.
Thứ ba là gọi tên cảm xúc bằng câu ngắn: con đang tức vì không được mua kẹo, mẹ biết. Không giảng giải, không đe doạ. Ngồi gần, để con biết mình vẫn ở đó.
Thứ tư là chờ. Cơn bão nào cũng qua. Khi con dịu lại, ôm con nếu con cho phép, rồi mới nói tiếp chuyện. Lúc đó con mới nghe được.
Có nên nhượng bộ cho xong chuyện không?
Đúng vậy, đây là cám dỗ lớn nhất, nhất là ở nơi đông người. Đưa gói kẹo thì yên ngay. Nhưng điều con học được là: muốn có kẹo thì cứ gào đủ to, đủ lâu. Lần sau cơn ăn vạ sẽ tới sớm hơn và mạnh hơn.
Nhượng bộ thỉnh thoảng còn tệ hơn nhượng bộ mỗi lần, vì nó giống trò chơi may rủi. Con không biết lần nào sẽ được, nên lần nào cũng thử hết sức.
Vì thế, nếu đã nói không, hãy giữ chữ không. Nếu thấy mình đã nói không một cách vội vàng và yêu cầu của con thật ra hợp lý, thì nên đổi ý trước khi con ăn vạ, chứ không phải đổi ý vì con ăn vạ.
Giữ chữ không không có nghĩa là lạnh lùng. Bạn vẫn có thể ôm con, dỗ con, chỉ là không đưa món đồ. Đồng cảm với cảm xúc, giữ vững giới hạn, hai việc ấy đi cùng nhau được.
Làm sao phòng trước để cơn ăn vạ thưa đi?
Mình hỏi phần này vì phòng bao giờ cũng dễ hơn chữa. Giữ nề nếp đều: giờ ăn, giờ ngủ, giờ chơi gần như cố định. Đi chợ, đi chơi vào lúc con no và đã ngủ đủ. Mang theo một món ăn nhẹ, một món đồ chơi nhỏ.
Báo trước khi chuyển việc: năm phút nữa mình về nhé, chơi thêm hai lượt cầu trượt nữa thôi. Trẻ nhỏ chưa có khái niệm thời gian rõ, nhưng báo trước giúp con chuẩn bị tinh thần.
Cho con chọn trong giới hạn: con muốn mặc áo xanh hay áo vàng, con muốn tự đi hay để mẹ bế. Con được làm chủ một phần, đỡ cảm giác bị bắt ép.
Nói trước luật ở nơi hay xảy ra chuyện: hôm nay mình vào siêu thị mua sữa và rau, không mua kẹo. Một chị ở Biên Hoà kể chị cho con cầm danh sách bằng hình vẽ, con được nhiệm vụ tìm hộp sữa, cả buổi chẳng còn tâm trí nghĩ tới quầy kẹo.
Khi nào cơn ăn vạ là chuyện cần hỏi chuyên gia?
Phần lớn trẻ ăn vạ nhiều nhất trong khoảng hai tới bốn tuổi rồi thưa dần khi vốn từ và khả năng tự điều chỉnh lớn lên. Mỗi đứa một nhịp, không nên so con với con nhà hàng xóm.
Nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi cơn ăn vạ rất thường xuyên, kéo dài rất lâu, ngày càng dữ dội, khi con tự làm đau mình hoặc làm đau người khác thường xuyên, khi cơn vẫn rất nhiều sau tuổi lên năm, hoặc kèm chậm nói, khó giao tiếp, khó ngủ, khó ăn.
Cha mẹ cũng cần được giúp. Nuôi một đứa trẻ hay ăn vạ rất mệt. Nếu bạn thấy mình thường xuyên mất bình tĩnh, quát mắng hay đánh con rồi hối hận, đó là lúc nên tìm người chia sẻ, nhờ ông bà phụ một tay, hoặc tìm tới chuyên gia.
Và nhớ rằng mỗi lần bạn giữ bình tĩnh qua một cơn bão, con đang học từ bạn cách người lớn đối diện cảm xúc mạnh. Đó là bài học con mang theo lâu hơn cả tuổi lên ba.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ mặc con khi con ăn vạ?
Lờ đi hành vi ăn vạ có thể giúp với những cơn nhằm đòi đồ, nhưng không nên bỏ mặc con một mình, nhất là khi con quá kích động. Ở gần, giữ an toàn, chờ con dịu rồi mới nói chuyện.
Phạt úp mặt vào tường có hiệu quả không?
Với trẻ nhỏ, phạt cách ly kiểu úp mặt vào tường dễ làm con thấy bị bỏ rơi. Nhiều chuyên gia gợi ý cho con một góc bình tĩnh, có người lớn ngồi cạnh, để con học cách dịu lại.
Ông bà chiều cháu làm cơn ăn vạ nhiều hơn thì sao?
Nói chuyện nhẹ nhàng với ông bà về vài luật quan trọng nhất, giải thích vì sao. Không cần mọi thứ giống hệt nhau, nhưng những giới hạn chính nên được cả nhà giữ chung.
Trẻ ăn vạ có phải do thiếu chất?
Đói và mệt làm trẻ dễ cáu, nhưng ăn vạ ở tuổi lên ba chủ yếu là chuyện phát triển cảm xúc. Nếu lo con thiếu chất, hãy hỏi bác sĩ nhi để được khám.
Dạy con gọi tên cảm xúc thế nào?
Gọi tên cảm xúc của con trong lúc bình thường lẫn lúc khó: con đang vui, con đang buồn, con đang tức. Đọc sách tranh về cảm xúc, chỉ vào mặt nhân vật và hỏi bạn ấy đang thấy thế nào.
