Không nên tự mua kháng sinh khi bị cảm, vì phần lớn cảm cúm là do virus, mà kháng sinh chỉ đánh vi khuẩn. Uống vào không làm bạn khỏi nhanh hơn, lại có thể gây đau bụng, tiêu chảy, dị ứng và nuôi lớn những dòng vi khuẩn kháng thuốc. Có cần kháng sinh hay không là việc bác sĩ quyết định sau khi khám.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Nhiều nhà vẫn có thói quen hễ sổ mũi, đau họng là ghé hiệu thuốc xin vài vỉ cho chắc. Tập này mình hỏi chuyên gia vì sao thói quen tưởng là cẩn thận ấy lại là chuyện đáng lo.
Kháng sinh làm việc thế nào, và vì sao vô dụng với cảm cúm?
Vi khuẩn là những sinh vật sống tự lập, có vỏ, có bộ máy riêng để sinh sôi. Kháng sinh nhắm vào chính những bộ phận đó, ví dụ phá vỏ hay chặn bộ máy làm ra chất đạm của vi khuẩn. Tế bào người không có những bộ phận y hệt nên kháng sinh tương đối an toàn với mình.
Virus thì khác hẳn. Nó nhỏ hơn nhiều, không có bộ máy riêng, phải chui vào tế bào người để mượn máy móc của mình mà nhân lên. Kháng sinh không có chỗ nào để bám vào virus cả.
Cảm lạnh, cúm, phần lớn viêm họng và viêm phế quản cấp ở người khoẻ đều do virus. Cơ thể thường tự dọn dẹp trong khoảng một tuần, có khi ho kéo thêm vài tuần.
Người ta hay nói uống kháng sinh ba ngày là đỡ. Thật ra ngày thứ ba thường cũng là lúc cảm cúm tự lui. Viên thuốc được ghi công cho việc cơ thể tự làm.
Tự uống vài viên thì hại gì, khi mình thấy đỡ thật?
Mình cũng từng nghĩ như vậy, nên hỏi kỹ phần này. Cái hại thứ nhất là tác dụng phụ ngay trước mắt: đau bụng, tiêu chảy, nổi mẩn, có người dị ứng nặng. Kháng sinh còn quét luôn vi khuẩn có ích trong ruột, nhiều người uống xong rối loạn tiêu hoá cả tuần.
Cái hại thứ hai lớn hơn và khó thấy: kháng thuốc. Mỗi lần uống kháng sinh, những con vi khuẩn yếu chết đi, những con nào tình cờ chịu được thuốc thì sống sót và sinh sôi. Uống không cần thiết, uống bữa đực bữa cái, uống vài ngày rồi bỏ, là đang chọn lọc cho đúng những con lì lợm ấy.
Đến lúc bạn bị nhiễm khuẩn thật, ví dụ viêm phổi, nhiễm trùng tiểu, có khi thuốc thông thường không còn tác dụng, bác sĩ phải dùng thuốc mạnh hơn, đắt hơn, nhiều tác dụng phụ hơn.
Kháng thuốc còn lan từ người này sang người khác trong nhà, trong cộng đồng. Nên chuyện một người tự uống không chỉ là chuyện của riêng họ.
Vậy khi nào cảm cúm cần đi khám?
Đúng vậy, không tự uống kháng sinh không có nghĩa là chịu trận ở nhà mãi. Nên đi khám khi sốt cao kéo dài quá ba ngày, khi khó thở, thở nhanh, đau ngực, khi ho ra máu, khi đau họng dữ dội tới mức không nuốt được nước bọt.
Một dấu hiệu nữa là bệnh đang đỡ rồi lại nặng lên: hết sốt vài hôm rồi sốt lại, ho tăng, mệt hơn. Đó có thể là lúc vi khuẩn chen vào sau virus, gọi là bội nhiễm, và đây mới là lúc bác sĩ có thể cân nhắc kháng sinh.
Đau tai nhiều, đau vùng má trán kéo dài cũng đáng đi khám. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền như hen, tiểu đường, bệnh tim thì nên đi khám sớm hơn người khoẻ.
Khi đi khám, nếu bác sĩ bảo không cần kháng sinh, đó không phải là bác sĩ làm ít. Đó là quyết định có cân nhắc, và nhiều khi khó hơn kê cho xong.
Đờm vàng, đờm xanh có phải là nhiễm khuẩn không?
Đây là ngộ nhận mình nghe nhiều nhất. Nhiều người thấy khạc ra đờm vàng hay xanh là tin chắc phải uống kháng sinh. Chuyên gia giải thích màu đờm chủ yếu do các tế bào bạch cầu, tức đội quân của cơ thể, kéo tới chống lại mầm bệnh, kể cả khi mầm bệnh là virus.
Nghĩa là đờm đổi màu là dấu hiệu cơ thể đang chiến đấu, chưa chắc là có vi khuẩn. Bác sĩ sẽ nhìn tổng thể: sốt thế nào, nghe phổi ra sao, bệnh kéo dài bao lâu, có khi cần xét nghiệm hay chụp phim.
Cũng vậy với nước mũi đặc. Cảm lạnh thông thường thường bắt đầu bằng nước mũi trong, vài ngày sau đặc và đục lại rồi mới hết. Đó là diễn tiến bình thường.
Vậy nên đừng để màu đờm quyết định thay bác sĩ. Thấy khó thở, sốt cao kéo dài, mệt nhiều thì đi khám, còn chỉ đổi màu đờm thì chưa phải lý do để tự mua kháng sinh.
Lỡ được kê kháng sinh thì uống thế nào cho đúng?
Khi bác sĩ đã kê, uống đúng loại, đúng liều, đúng giờ, đủ số ngày theo chỉ định. Đừng tự dừng khi thấy đỡ, trừ khi bác sĩ dặn vậy, và cũng đừng tự kéo dài thêm. Có thắc mắc gì về cách uống thì hỏi lại bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không cất kháng sinh còn thừa để lần sau tự dùng, không đưa cho người nhà dùng chung. Bệnh lần sau có thể khác, loại vi khuẩn khác, liều cho người lớn khác cho trẻ em.
Nếu trong lúc uống thấy nổi mẩn, ngứa, sưng môi mắt, khó thở, phải ngưng và đi khám ngay. Nhớ ghi lại tên thuốc mình từng bị dị ứng và báo cho bác sĩ ở mọi lần khám sau.
Còn khi bị cảm thông thường, việc chính vẫn là nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn đồ mềm dễ nuốt, súc họng nước muối ấm. Muốn dùng thuốc giảm triệu chứng thì hỏi dược sĩ loại phù hợp. Cơ thể bạn làm phần việc lớn nhất, mình chỉ cần đừng cản nó.
Câu hỏi thường gặp
Kháng sinh có giúp hạ sốt không?
Kháng sinh không phải thuốc hạ sốt. Nếu sốt do nhiễm khuẩn và được dùng đúng thuốc, cơn sốt sẽ lui dần khi vi khuẩn bị tiêu diệt, còn sốt do virus thì kháng sinh không làm hạ được.
Uống kháng sinh có cần uống thêm men tiêu hoá không?
Một số người được khuyên dùng thêm men vi sinh để giảm rối loạn tiêu hoá khi uống kháng sinh. Có nên dùng hay không và dùng loại nào thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ cho hợp với tình trạng của mình.
Viêm họng nào thì cần kháng sinh?
Phần lớn viêm họng do virus và tự khỏi. Một số ca do vi khuẩn cần kháng sinh, nhưng phân biệt bằng mắt thường không chắc chắn, bác sĩ sẽ khám và có khi làm xét nghiệm nhanh để quyết định.
Trẻ em bị cảm có nên cho uống kháng sinh sớm cho chắc?
Không nên. Trẻ em càng cần tránh kháng sinh không cần thiết vì dễ bị tác dụng phụ và kháng thuốc. Cho bé đi khám khi có dấu hiệu nặng, còn cảm thông thường thì chăm sóc, theo dõi tại nhà.
Vắc xin cúm có thay được kháng sinh không?
Vắc xin và kháng sinh làm hai việc khác nhau. Vắc xin giúp phòng một số bệnh do virus như cúm, còn kháng sinh trị nhiễm khuẩn. Có nên tiêm phòng cúm hằng năm hay không, bạn hỏi bác sĩ theo tuổi và sức khoẻ của mình.
