Không muộn, nhưng đổi nghề ở tuổi ba mươi lăm nên đi từng bước chứ không nên nhảy một phát: thử nghề mới trước khi bỏ nghề cũ, tận dụng những kỹ năng mang theo được, chuẩn bị tài chính cho giai đoạn thu nhập có thể giảm, và chấp nhận bắt đầu ở một vị trí thấp hơn trong một thời gian.
Chào bạn, đây là Hỏi Chuyên Gia. Làm kế toán mười năm mà thấy mình muốn làm bếp, làm kỹ sư mà mơ dạy học. Câu hỏi lớn nhất thường không phải là có làm được không, mà là có trễ quá không. Mình hỏi chuyên gia.
Người đổi nghề giữa đời có những lợi thế gì?
Người ta hay chỉ nhìn cái thiếu: thiếu bằng cấp đúng ngành, thiếu kinh nghiệm, nhỏ tuổi hơn đồng nghiệp lại là người hướng dẫn mình. Nhưng người đổi nghề ở tuổi này mang theo những thứ người mới ra trường chưa có.
Đó là kỷ luật làm việc, cách giao tiếp với khách hàng và cấp trên, khả năng chịu áp lực, kinh nghiệm xử lý sai sót, mạng lưới quan hệ. Những thứ này mất nhiều năm mới có, và ngành nào cũng cần.
Có khi chính nghề cũ là lợi thế cạnh tranh. Một kế toán chuyển sang làm bếp có thể mở quán mà hiểu sổ sách hơn hẳn nhiều người. Một kỹ sư chuyển sang dạy học có thể đưa ví dụ thực tế mà giáo viên khác không có.
Cái khó là thu nhập và vị trí lúc đầu thường thấp hơn. Đó là cái giá thật, cần tính chứ không cần né.
Làm sao thử nghề mới trước khi bỏ nghề cũ?
Mình thấy đây là lời khuyên đáng giá nhất của buổi hỏi. Đừng vội viết đơn nghỉ. Hãy thử nghề mới trong lúc vẫn còn thu nhập: học một khoá ngắn buổi tối, làm thêm cuối tuần, nhận một dự án nhỏ, làm tình nguyện, xin đi theo một người trong nghề vài buổi.
Mục đích là để biết nghề đó ngoài đời ra sao, chứ không phải nó trông thế nào trên mạng. Nghề làm bếp không chỉ là nấu món ngon, mà là đứng nhiều giờ, nóng, làm lúc người khác nghỉ. Nghề dạy học không chỉ là đứng lớp, mà là chấm bài, gặp phụ huynh.
Hỏi chuyện vài người đang làm nghề đó: một ngày của họ thế nào, điều họ thích và ghét nhất, người mới vào thường vấp ở đâu. Những cuộc nói chuyện ấy rẻ hơn nhiều so với một lần đổi nghề sai.
Sau vài tháng thử, bạn sẽ biết mình yêu nghề đó hay chỉ yêu ý tưởng về nó.
Chuẩn bị tiền bạc thế nào cho giai đoạn chuyển?
Đúng vậy, tiền là lý do số một khiến người ta bỏ cuộc giữa đường. Trước khi chuyển, tính chi tiêu thiết yếu mỗi tháng, ước thu nhập của vị trí khởi đầu trong nghề mới, rồi xem chênh lệch bao nhiêu và kéo dài bao lâu.
Gây một quỹ để bù phần chênh lệch đó trong một khoảng thời gian, cộng thêm quỹ dự phòng. Nếu có gia đình, ngồi lại với vợ hoặc chồng, cùng thống nhất, vì cả nhà sẽ sống chung với quyết định này.
Giảm bớt cam kết tài chính lớn trước khi chuyển: hạn chế mua trả góp mới, cân nhắc lại khoản vay lớn.
Có thể chuyển theo kiểu bán thời gian: giảm giờ ở nghề cũ, tăng dần ở nghề mới. Không phải nghề nào cũng cho phép, nhưng nếu được thì đây là cách an toàn nhất.
Học lại ở tuổi này nên học thế nào?
Câu này mình hỏi vì nhiều người sợ ngồi lại lớp học với người trẻ hơn. Chuyên gia nói người lớn học khác trẻ con: học tốt nhất khi gắn với việc thật, có mục tiêu rõ, áp dụng ngay.
Trước khi đăng ký một chương trình dài, hãy hỏi nghề mới thật sự cần gì: có bắt buộc bằng cấp không, hay chủ yếu cần tay nghề và sản phẩm thật. Có nghề cần chứng chỉ hành nghề theo quy định, có nghề chỉ cần một bộ sản phẩm cho người ta xem.
Chọn khoá học có thực hành, có người hướng dẫn đang làm nghề. Học tới đâu làm thử tới đó, tích dần một bộ sản phẩm.
Đừng so mình với những người hai mươi tuổi trong lớp. Mỗi người một vạch xuất phát. Bạn có thể học chậm ở vài kỹ năng, nhưng nhanh hơn hẳn ở khả năng tổ chức, hỏi đúng câu, và biết mình học để làm gì.
Kể câu chuyện đổi nghề khi xin việc thế nào?
Nhà tuyển dụng sẽ hỏi: vì sao anh chị chuyển ngành. Câu trả lời tốt là một câu chuyện có mạch: điều gì ở nghề cũ dẫn bạn tới nghề mới, bạn đã làm gì để chuẩn bị, và bạn mang theo được gì.
Tránh kể theo kiểu chạy trốn: em chán nghề cũ quá. Hãy kể theo kiểu đi tới: em nhận ra mình thích nhất phần việc này, em đã học thêm và làm thử những gì.
Trong hồ sơ, đưa lên đầu những kỹ năng chuyển được và sản phẩm thật trong nghề mới, rồi mới tới kinh nghiệm ở nghề cũ. Viết lại kinh nghiệm cũ bằng ngôn ngữ của nghề mới.
Một anh từng làm bán hàng mười hai năm ở Đồng Nai kể anh chuyển sang lập trình ở tuổi ba mươi sáu, mất gần hai năm học tối và làm dự án nhỏ. Công việc đầu tiên lương thấp hơn hẳn trước, nhưng chính kinh nghiệm hiểu khách hàng giúp anh lên nhanh. Anh bảo cái muộn nhất là cứ chờ tới khi hết sợ mới bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đổi nghề có cần học lại đại học không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nhiều nghề chủ yếu cần tay nghề, chứng chỉ ngắn hạn hoặc sản phẩm thực tế. Một số nghề có quy định bắt buộc về bằng cấp hay chứng chỉ hành nghề, hãy tìm hiểu kỹ trước.
Làm sao biết mình hợp nghề mới?
Thử nghề trong thực tế qua khoá ngắn, làm thêm, tình nguyện hay đi theo người trong nghề. Nếu sau vài tháng bạn vẫn hứng thú với cả những phần việc khó, đó là dấu hiệu tốt.
Đổi nghề rồi thất bại thì có quay lại nghề cũ được không?
Nhiều người quay lại được, nhất là khi rời đi êm và giữ quan hệ tốt. Thời gian thử nghề mới cũng thường cho bạn thêm kỹ năng làm mình có giá trị hơn ở nghề cũ.
Gia đình phản đối việc đổi nghề thì sao?
Hãy chia sẻ kế hoạch cụ thể: bạn đã thử những gì, chuẩn bị tài chính ra sao, nếu không thành thì phương án dự phòng là gì. Một kế hoạch rõ ràng thường làm người thân yên tâm hơn một mong muốn chung chung.
Có nên đổi nghề theo xu hướng đang hot?
Xu hướng có thể mở ra cơ hội, nhưng nghề hot hôm nay có thể bão hoà nhanh. Hãy chọn dựa trên sự phù hợp với mình, khả năng học được, và nhu cầu lâu dài của thị trường.
